Si formohen bindjet tona kur informacionin që marrim e përzgjedh dikush tjetër? Në epokën e rrjeteve sociale, algoritmeve dhe inteligjencës artificiale, pyetja e historisë së Truman Burbankut del shumë përtej televizionit dhe argëtimit. Ajo prek mënyrën si informohemi dhe si e kuptojmë botën përmes platformave digjitale.
The Truman Show, filmi i vitit 1998 me Jim Carrey në rolin kryesor, tregon jetën e një njeriu që, pa e ditur, është pjesë e një spektakli televiziv. Historia shërben gjithashtu si metaforë e administrimit të informacionit, e ndërtimit të narrativave, e ndikimit mbi perceptimin dhe e kufirit të paqartë mes propagandës dhe realitetit.
Kur regjisori Peter Weir e solli filmin në ekran në vitin 1998, ai mund të lexohej fillimisht si satirë ndaj industrisë televizive dhe ndaj dëshirës së publikut për argëtim. Pas personazhit të Trumanit, të interpretuar nga Jim Carrey, qëndronte ndërkohë një dilemë më e thellë: çfarë ndodh nëse gjithçka që shohim, dëgjojmë dhe besojmë për botën përcaktohet nga dikush tjetër?
Kontrolli që ushtron Christof ka një veçori: ai nuk e detyron Trumanin të pranojë një gënjeshtër të caktuar. Në vend të kësaj, ka krijuar një botë brenda së cilës mashtrimi duket plotësisht i natyrshëm. Çdo përvojë dhe çdo pamje e protagonistit është përshtatur me këtë botë të sajuar. Pa një realitet tjetër me të cilin ta krahasojë jetën e vet, Trumani nuk mund ta kuptojë se po mashtrohet.
Ky mënyrë e ndërtimit të botës e bën filmin një shqyrtim të dobishëm të mekanizmave të propagandës bashkëkohore.
Propaganda dhe përzgjedhja e informacionit
Propaganda shpesh kuptohet gabimisht si praktikë që mbështetet vetëm te gënjeshtra e hapur. Por ajo mund të veprojë edhe duke filtruar informacionin, duke lënë në heshtje fakte të caktuara, duke përsëritur mesazhe ose duke imponuar një mënyrë leximi të ngjarjeve. Për të ndikuar te publiku, nuk është e domosdoshme të sajohet një botë tërësisht e rreme; mjafton të përcaktohet cilat pjesë të realitetit bëhen të dukshme dhe cilat mbeten jashtë vëmendjes.
Një shpjegim për këtë mekanizëm jep teoria e përcaktimit të agjendës, e njohur si agenda-setting. Ajo u zhvillua në vitin 1972 nga studiuesit Maxwell McCombs dhe Donald Shaw dhe konsiderohet një nga teoritë themelore të komunikimit masiv.
Në thelb, kjo teori sugjeron se media nuk përcakton domosdoshmërisht çfarë mendojnë njerëzit për një temë, por mund të ndikojë se cilat tema i konsiderojnë të rëndësishme. Kështu, fuqia e saj lidhet jo vetëm me mënyrën si paraqitet një lajm, por edhe me zgjedhjen e informacionit që merr hapësirë dhe të atij që nuk merr.
Për Trumanin, këtë zgjedhje e bën Christof: ai cakton pamjet që protagonisti sheh, ngjarjet që përjeton dhe informacionet që nuk duhet t’i mësojë. Një mekanizëm i ngjashëm mund të përdoret në komunikimin politik ose në veprimtaritë propagandistike. Edhe kur ngjarja ka ndodhur realisht, kuptimi i saj mund të shtrembërohet nga faktet e zgjedhura dhe nga forma me të cilën ato i paraqiten publikut.
Përveç përcaktimit të agjendës, një koncept tjetër i rëndësishëm është kornizimi, ose framing-u: vendosja e ngjarjes brenda një kuadri interpretues. Në punimin e vitit 1993, studiuesi Robert Entman e shpjegoi këtë si proces ku disa elemente të realitetit zgjidhen dhe theksohen për të nxitur një përkufizim të problemit, një shpjegim të shkaqeve, një gjykim moral ose një zgjidhje të caktuar.
Seahaven e ilustron këtë proces. Sapo Trumani shpreh dyshime për mjedisin ku jeton, ata që e rrethojnë nuk i japin përgjigje të vërteta. Në vend të kësaj, paraqesin shqetësimet e tij si keqkuptime, përkime rastësore ose vështirësi personale. Faktet që ai vëren nuk trajtohen drejtpërdrejt; përpjekja përqendrohet te kuptimi që duhet t’u japë. Kontrolli, pra, ushtrohet si mbi informacionin që merr, ashtu edhe mbi interpretimin e tij.
Rrjetet sociale dhe algoritmet
Distanca mes studios televizive që drejtonte Christof në vitin 1998 dhe mjedisit informativ të vitit 2026 tregon sa më e ndërlikuar është bërë kjo çështje. Rrjetet sociale kanë ndryshuar prodhimin, qarkullimin dhe konsumimin e informacionit. Redaksitë tradicionale nuk janë më të vetmet që vendosin për përmbajtjen: një pjesë e madhe e materialeve që shfaqen në platformat digjitale organizohet dhe rekomandohet nga algoritme që analizojnë interesat, sjelljen dhe ndërveprimet e përdoruesve.
Kjo nuk do të thotë se sistemet algoritmike janë domosdoshmërisht mjete propagandistike, as që riprodhojnë kontrollin e drejtpërdrejtë që Christof ushtronte mbi Trumanin. Megjithatë, renditja dhe rekomandimi i materialeve mund të kenë peshë të madhe në shumëllojshmërinë e këndvështrimeve që arrijnë te individi. Kur dikujt i shfaqet vazhdimisht përmbajtje në përputhje me bindjet e tij, ai mund ta mbivlerësojë përhapjen dhe pranimin e tyre në shoqëri.
Rrezikun e ngushtimit të informacionit dhe të perspektivave përmes personalizimit algoritmik e përshkruan koncepti i flluskës së filtrimit, i njohur si filter bubble dhe i popularizuar nga Eli Pariser. Dhomat e jehonës, ose echo chambers, janë mjedise ku individët ndeshen kryesisht me pikëpamje të ngjashme me të tyren, gjë që forcon qëndrimet që ata tashmë kanë.
Megjithatë, asnjë nga këto fenomene nuk shfaqet domosdoshmërisht te çdo përdorues. Studimet shkencore bëjnë dallimin mes rolit të algoritmeve, vendimeve personale dhe mënyrës si janë ndërtuar rrjetet shoqërore. Shqetësimi nuk është se të gjithë izolohen patjetër në një flluskë informative, por se personalizimi dhe zgjedhja e asaj që ndiqet mund ta pakësojnë me kalimin e kohës përballjen me mendime të tjera.
Përse historia e The Truman Show vazhdon të ketë rëndësi sot?
Platformat TikTok, Facebook, Instagram dhe YouTube japin një ilustrim të kësaj lidhjeje. Për të njëjtën ngjarje, dy njerëz që kërkojnë të informohen mund të shohin materiale krejt të ndryshme, sipas llogarive që ndjekin, videove që shikojnë dhe ndërveprimeve të kaluara. Përmes algoritmeve ndikohet se cilat çështje fitojnë vëmendje dhe cilat perspektiva dalin më shumë në pah.
Kjo vihet re, për shembull, në informacionin për luftën në Ukrainë. Krahas pamjeve autentike nga fronti, në rrjetet sociale qarkullojnë regjistrime të vjetra të etiketuara si ngjarje të fundit, sekuenca lojërash kompjuterike të paraqitura si bombardime reale dhe pohime të paverifikuara për humbje ushtarake. Si pasojë, ndjekësit e burimeve të ndryshme mund të ndërtojnë pamje krejt të kundërta të së njëjtës luftë. Kjo nuk vjen vetëm nga mënyra e interpretimit, por edhe nga materialet me të cilat janë përballur.
Edhe Ballkani ofron një shembull të tillë. Gjatë protestave student
Burimi: www.albeu.com
