Më shumë se dy shekuj pas botimit të tij, romani “Frankenstein; or, The Modern Prometheus” i shkrimtares angleze Mary Shelley vijon të jetë ndër veprat më me peshë të letërsisë botërore. I cilësuar si një nga pararendësit e zhanrit të fantashkencës dhe si klasik i letërsisë horror, ky roman ka frymëzuar breza të tërë shkrimtarësh, regjisorësh e artistësh, ndërsa temat që ngre mbeten të rëndësishme edhe në epokën e inteligjencës artificiale.
Historia e kësaj vepre nisi në verën e vitit 1816, gjatë një qëndrimi në Villa Diodati, pranë liqenit të Gjenevës në Zvicër. Në një verë tejet të ftohtë dhe me shi, një grup miqsh, mes të cilëve poeti Lord Byron, mjeku i tij John Polidori, poeti Percy Shelley dhe 18-vjeçarja Mary Wollstonecraft Godwin, e njohur më vonë si Mary Shelley, vendosën të shkruanin secili nga një tregim fantazmash.
Nga kjo sfidë letrare lindi ideja për një nga romanet më të njohura të të gjitha kohërave. I botuar për herë të parë në vitin 1818, “Frankenstein” rrëfen historinë e Victor Frankenstein-it, një student i filozofisë natyrore, i cili, i nxitur nga ambicia për të zbuluar sekretin e jetës, arrin të krijojë një qenie të gjallë nga pjesë të trupave të vdekur. Megjithatë, i tmerruar nga krijesa e tij, ai e braktis atë, duke shkaktuar një tragjedi që vë në pikëpyetje përgjegjësinë e krijuesit ndaj krijimit të vet.
Romani ndërthur horrorin gotik, fantashkencën, tragjedinë dhe reflektimin filozofik. Në qendër të tij qëndrojnë rreziqet e ambicies së pakufishme shkencore, dëshira njerëzore për të luajtur rolin e Zotit, por edhe braktisja prindërore, vetmia dhe përjashtimi shoqëror.
Shkenca, ambicia dhe frika nga e panjohura
Në kohën kur u shkrua romani, shoqëria evropiane po përjetonte ndryshime të mëdha intelektuale dhe shkencore. Diskutimet mbi natyrën e jetës, mundësinë e ringjalljes së të vdekurve dhe kufijtë e dijes njerëzore ishin pjesë e debateve të asaj kohe.
Një nga ndikimet e rëndësishme ishte galvanizmi, i lidhur me eksperimentet e Luigi Galvanit, i cili përdorte rrymën elektrike për të shkaktuar lëvizje në muskujt e bretkosave. Në vitin 1803, nipi i tij, Giovanni Aldini, kreu eksperimente të ngjashme edhe mbi trupin e një të dënuari të ekzekutuar.
Mary Shelley i ndërthuri këto shqetësime shkencore me imagjinatën letrare, duke krijuar një histori që nuk jep shpjegime të hollësishme për procesin e krijimit të jetës, por ngre pyetje mbi pasojat morale të zbulimeve njerëzore.
Pikërisht kjo paqartësi e ka bërë romanin të përshtatshëm për interpretime të ndryshme gjatë shekujve. Ai është përdorur për të diskutuar rreziqet e teknologjisë, armët bërthamore, modifikimin gjenetik, kërkimet me qeliza staminale dhe, së fundmi, inteligjencën artificiale.
Përbindëshi që nuk ishte thjesht përbindësh
Një nga arsyet pse “Frankenstein” vazhdon të ngjallë interes është mënyra se si Mary Shelley e trajton krijesën e Victor Frankenstein-it. Ndryshe nga imazhi i përhapur në filma, ku ajo paraqitet si një përbindësh i frikshëm dhe pothuajse pa zë, në roman krijesa ka vetëdije, ndjenja, dëshira dhe aftësi për të reflektuar mbi ekzistencën e saj.
Ajo mëson të flasë, lexon dhe përpiqet të kuptojë botën, por refuzohet vazhdimisht nga krijuesi dhe shoqëria për shkak të pamjes së saj. Kjo përvojë e përjashtimit dhe vetmisë e shndërron gradualisht në një qenie të mbushur me zemërim dhe dëshirë për hakmarrje.
Në një nga pasazhet më prekëse të romanit, krijesa i drejtohet krijuesit të saj duke i kujtuar se duhej të ishte Adami i tij, por në vend të kësaj është shndërruar në një engjëll të rënë, i dëbuar nga lumturia pa bërë asnjë të keqe.
Përmes kësaj figure, Shelley trajton përgjegjësinë ndaj fëmijëve, të pambrojturve dhe të gjithë atyre që shoqëria i përjashton për shkak se nuk përputhen me normat e saj.
Nga romani në një ikonë të kulturës popullore
Suksesi i “Frankenstein” nuk mbeti i kufizuar në letërsi. Vepra u përshtat për teatër dhe më pas për kinema, duke krijuar një trashëgimi të jashtëzakonshme kulturore.
Një nga përshtatjet më të njohura është filmi “Frankenstein” i vitit 1931, me regji të James Whale dhe Boris Karloff në rolin e krijesës. Ky film ndikoi fuqishëm në mënyrën se si publiku e imagjinon sot përbindëshin, duke e shndërruar atë në një nga figurat më të njohura të historisë së kinemasë.
Gjatë dekadave, historia është interpretuar nga regjisorë të ndryshëm, përfshirë Mel Brooks, Kenneth Branagh dhe Tim Burton, ndërsa personazhet dhe motivet e saj janë shfaqur në komikë, videolojëra, seriale televizive dhe muzikë.
Titulli “Frankenstein” është bërë edhe një metaforë për frikën nga shkenca dhe teknologjia që mund të dalin jashtë kontrollit njerëzor.
Guillermo del Toro rikthen humanizmin e romanit
Në vitin 2025, regjisori meksikan Guillermo del Toro realizoi një tjetër përshtatje të romanit, duke përmbushur një ëndërr artistike që e kishte shoqëruar për më shumë se tri dekada. Në film, rolin e Victor Frankenstein-it e interpreton Oscar Isaac, ndërsa Jacob Elordi luan krijesën.
Del Toro e ka përshkruar historinë jo vetëm si një rrëfim horror, por si një tragjedi mbi dhimbjen familjare, braktisjen dhe marrëdhënien mes prindit dhe fëmijës. Sipas tij, krijesa përfaqëson të huajin, atë që nuk gjen vend në botë dhe që përjashtohet për shkak të dallimeve të tij.
Kjo qasje rikthen në vëmendje një nga mesazhet më të rëndësishme të Mary Shelley-t, i cili shpesh është lënë në hije nga suksesi i përshtatjeve filmike: krijesa nuk lind si përbindësh, por bëhet e tillë përmes mënyrës se si trajtohet nga të tjerët.
Mbi 200 vjet pas botimit, “Frankenstein” vazhdon të jetë shumë më tepër se një histori horror. Është një reflektim mbi kufijtë e shkencës, përgjegjësinë morale, vetminë dhe nevojën njerëzore për pranim. Një vepër që, ndonëse lindi nga një sfidë letrare në një verë të pazakontë të vitit 1816, arriti të shndërrohet në një mit modern që vazhdon të frymëzojë letërsinë, kinemanë dhe debatet mbi të ardhmen e njerëzimit./KultPlus.com
Burimi: kultplus.com
