Një apartament më i vogël, një porosi darke për një person, një abonim personal dhe vetëm një biletë avioni. Në shikim të parë, këto janë zgjedhje konsumi që nuk kanë shumë lidhje me njëra-tjetrën.
Megjithatë, pas tyre fshihet një ndryshim demografik që po krijon kategorinë e konsumatorit të vetëm.
Familja shqiptare po zvogëlohet dhe kjo nuk po ndryshon vetëm mënyrën se si jetojmë. Po ndryshon edhe atë që blejmë, sa blejmë, çfarë banesash kërkojmë dhe cilat shërbime përdorim.
Një ekonomi e ndërtuar për dekada rreth familjes po përballet gradualisht me një klient që kërkon shtëpi, ushqim, argëtim, udhëtime dhe shërbime vetëm për vete.
Censi i Popullsisë dhe Banesave 2023 numëroi 755,950 njësi ekonomike familjare në Shqipëri, me mesatarisht 3.2 anëtarë, nga 3.9 në Censin 2011. Po aq domethënëse është një tjetër shifër: 13.7% e familjeve shqiptare përbëhen tashmë nga vetëm një person. Në terma absolutë janë rreth 104 mijë familje.
Pas këtyre 104 mijë dyerve nuk jeton vetëm stereotipi i profesionistit të ri që ka zgjedhur pavarësinë. Ka të rinj që janë larguar nga shtëpia e prindërve, të divorcuar, të veja dhe të vej, të moshuar që kanë mbetur vetëm dhe familje të ndryshuara nga emigracioni.
Arsyet janë të ndryshme, por nga këndvështrimi i tregut kanë një pikë të përbashkët: konsumi organizohet rreth një personi.
Më pak njerëz, por më shumë njësi konsumi
Në një vend që po humbet popullsi, ideja se mund të krijohen tregje të reja duket në pamje të parë kontradiktore. Por demografia e konsumit nuk përcaktohet vetëm nga numri i njerëzve. Përcaktohet edhe nga mënyra se si ata organizohen në familje.
Një familje me katër anëtarë ka nevojë për një frigorifer, një lavatriçe, një kontratë interneti dhe një banesë. Katër familje me nga një person mund të kenë nevojë për katër. Kjo nuk do të thotë se konsumi katërfishohet. Do të thotë se një pjesë e ekonomive të shkallës që krijohen brenda familjes humbasin.
Për dekada, pjesë të mëdha të ekonomisë së konsumit janë ndërtuar mbi familjen. Apartamentet projektoheshin për disa banorë, supermarketet favorizonin paketimet e mëdha, pushimet shiteshin për çifte ose familje dhe kostot fikse të shtëpisë ndaheshin mes disa personave.
Familja me një person e ndryshon këtë aritmetikë.
Në Europë ky transformim është më i avancuar. Eurostat raporton se familjet me një të rritur pa fëmijë janë rritur ndjeshëm në dekadën e fundit. Shqipëria mbetet një shoqëri me familje mesatarisht më të mëdha, por rënia nga 3.9 në 3.2 persona mes dy censeve tregon se drejtimi i ndryshimit është i qartë.
Sociologu Gëzim Tushi e sheh zvogëlimin e familjes si pjesë të një transformimi më të gjerë të shoqërisë shqiptare, ku modeli tradicional i familjes së madhe po humbet gradualisht terren përballë individualizimit të mënyrës së jetesës.
“Familja shqiptare ka ndryshuar jo vetëm në numër, por edhe në strukturë, në marrëdhëniet mes pjesëtarëve dhe në mënyrën se si organizohet jeta e individit.
Emigracioni, rënia e lindshmërisë, plakja e popullsisë, divorcet dhe forcimi i prirjeve individualiste kanë bërë që familja të jetë më e vogël dhe individi të bëhet gjithnjë e më shumë një njësi autonome e jetës sociale dhe ekonomike”, shpjegon z. Tushi.
Sipas tij, në këtë kontekst, rënia e popullsisë nuk duhet lexuar automatikisht si rënie proporcionale e numrit të njësive të konsumit. Nëse e njëjta popullsi shpërndahet në familje më të vogla, shtohet numri i njësive që duhet të organizojnë më vete jetën e përditshme.
“Një individ që jeton vetëm ka përsëri nevojë për banesë, energji, pajisje, internet, ushqim, transport dhe shërbime. Pra, mund të kemi më pak njerëz, por një fragmentim më të madh të familjes dhe, për pasojë, më shumë njësi autonome konsumi. Ky është një ndryshim që nuk ka vetëm pasoja demografike dhe sociale, por edhe ekonomike”, argumenton ai.
Por z. Tushi e sheh fenomenin edhe përtej konsumit. Familja shqiptare ka funksionuar tradicionalisht edhe si një mekanizëm informal solidariteti, ku kostot, kujdesi për fëmijët, të moshuarit dhe një pjesë e nevojave të përditshme ndaheshin mes anëtarëve. Tkurrja e saj bën që një pjesë e këtyre funksioneve të zhvendosen gradualisht jashtë familjes.
“Në momentin kur familja zvogëlohet, disa shërbime që më parë prodhoheshin brenda saj duhet të blihen në treg ose të ofrohen nga institucionet.
Kujdesi për të moshuarit, ushqimi, transporti, shërbimet shtëpiake dhe forma të tjera të mbështetjes mund të kthehen nga funksione familjare në shërbime ekonomike. Kjo është një nga pasojat më të rëndësishme të ndryshimit të strukturës familjare.”- thotë më tej ai.
Taksa e padukshme e të jetuarit vetëm
Të jetosh vetëm mund të nënkuptojë më shumë pavarësi. Ekonomikisht, shpesh nënkupton edhe një kosto më të lartë për person.
Sipas Anketës së Buxhetit të Familjes, në vitin 2022, një familje me një person në Shqipëri shpenzonte mesatarisht 46,660 lekë në muaj. Një familje me dy të rritur pa fëmijë shpenzonte 66,049 lekë në total, ose rreth 33 mijë lekë për person.
Në Tiranë, shpenzimet mesatare mujore të familjes me një person arrinin në 58,395 lekë, ndërsa për dy të rritur pa fëmijë ishin 74,426 lekë.
Individi konsumon më pak në total, por për disa nevoja bazë paguan më shumë për frymë. Qiraja nuk përgjysmohet sepse në apartament jeton vetëm një person.
Një frigorifer, lavatriçe apo kondicioner nuk kushton përgjysmë. Energjia ka një kosto nga përdorimi i pajisjeve, sado minimale, pavarësisht nëse përdoren nga një apo katër persona.
Ky është “single-person premium”: ajo që në gjuhën e ekonomisë njihet si kostoja e humbjes së ekonomive të shkallës së familjes. Dhe aty ku konsumatori humbet ekonomitë e shkallës, biznesi gjen një arsye për të rikrijuar ofertën.
Fenomeni ka edhe një pasojë më pak të dukshme. Një person që jeton vetëm ka më pak mundësi për të shpërndarë goditjet financiare brenda familjes. Një rritje qiraje, një pajisje që prishet apo një faturë e papritur rëndon mbi një të ardhur të vetme.
Për këtë arsye, familjet me një person në shumë raste janë edhe më të ekspozuara ndaj kostos së jetesës.
Sipas ekspertit të ekonomisë, Selami Xhepa, rritja e numrit të familjeve me një person sjell edhe një ndryshim në ekonominë e konsumit, pasi shumë prej kostove të jetesës nuk zvogëlohen në të njëjtën masë me numrin e anëtarëve të familjes.
“Një pjesë e konsiderueshme e shpenzimeve të familjes janë kosto fikse ose nuk ndryshojnë proporcionalisht me numrin e anëtarëve.
Kur këto kosto ndahen mes dy apo më shumë personave, shpenzimi për frymë ulet. Në rastin e një personi që jeton vetëm, e gjithë barra përballohet nga një e ardhur e vetme dhe pikërisht këtu humbasin ekonomitë e shkallës që krijohen brenda familjes”, shpjegon z. Xhepa.
Sipas tij, efekti nuk kufizohet vetëm te niveli më i lartë i shpenzimeve për frymë, por edhe tek ekspozimi më i madh financiar. “Një familje me dy të ardhura ka më shumë mundësi të amortizojë një rritje të qirasë, energjisë apo një shpenzim të papritur.
Për individin që jeton vetëm, të njëjtat goditje përqendrohen mbi një buxhet dhe një burim të vetëm të ardhurash. Kjo e bën këtë kategori më të ndjeshme ndaj rritjes së kostos së jetesës.”
Në terma më afatgjatë, shtimi i familjeve me një person mund të ndikojë edhe në strukturën e kërkesës.
“Nëse familjet bëhen më të vogla, tregu gradualisht duhet t’i përshtatet një konsumatori që kërkon sasi më të vogla, banesa më të vogla dhe shërbime më fleksibël.
Pra, ndryshimi demografik nuk ndikon vetëm te niveli i konsumit, por edhe te lloji i produkteve dhe shërbimeve që kërkohen”, përfundon Xhepa.
Shtëpia për një
Tregu ku ndryshimi demografik mund të bëhet më i dukshëm është ai i banesave. Për profesionistët beqarë, të rinjtë që largohen nga shtëpia e prindërve, të divorcuarit apo të moshuarit që jetojnë vetëm, studio dhe apartamenti 1+1 bëhen alternativa më praktike.
Në Shqipëri, ky fenomen bashkëjeton me një tjetër veçori të tregut. Sipas Censit 2023, 82.5% e familjeve zotërojnë banesën ku jetojnë, ndërsa 32.9% e banesave konvencionale rezultuan të pabanuara.
Por një apartament më i vogël nuk është domosdoshmërisht një apartament më i përballueshëm. Çmimi për metër katror mund të jetë i lartë, ndërsa një blerës i vetëm ka vetëm një të ardhur mbi të cilën të mbështesë kredinë. Për qiramarrësin, problemi është se nuk ka person të dytë me të cilin të ndajë qiranë.
Prandaj, “shtëpia për një” mund të jetë një produkt i kërkuar dhe njëkohësisht financiarisht i vështirë për konsumatorin që supozohet ta blejë ose ta marrë me qira.
Edhe tregu i pasurive të paluajtshme po nis të reflektojë ndryshimin e strukturës së familjes. Agjentët imobiliarë vërejnë se studio dhe apartamentet 1+1 janë ndër tipologjitë më të kërkuara, veçanërisht nga të rinjtë që jetojnë vetëm, profesionistët, çiftet pa fëmijë dhe blerësit që i shohin këto prona si investim për qira.
“Për apartamentet e vogla, kërkesa është e qëndrueshme, sepse kanë një bazë më të gjerë klientësh. Nuk kërkohen vetëm nga familjet e vogla, por edhe nga individët që duan të jetojnë më vete dhe nga investitorët që synojnë tregun e qirave.
Ajo që duhet parë është se sa nga kjo kërkesë lidhet realisht me ndryshimin e strukturës familjare dhe sa me çmimet e larta të banesave, që i shtyjnë blerësit drejt sipërfaqeve më të vogla”, shpjegon Xhemi Aliaj, konsulente imobiliare.
Një treg
Burimi: gazetadita.al
