Janë publikuar dy materiale historike, të mbështetura në dokumente origjinale nga Arkivat Osmane. Ato duken të kundërta me njëra tjetrën, por ofrojnë një dritë të re dhe shumë interesante mbi evolucionin e marrëdhënieve mes Ismail Qemalit dhe Perandorisë Osmane, duke na dhënë një pamje më të gjerë dhe më të ekuilibruar të situatës në prag të Pavarësisë.
Dy dokumentet përfaqësojnë dy periudha dhe dy kontekste krejtësisht të ndryshme (viti 1901 kundrejt vitit 1912). Në thelb pasqyrojnë pragmatizmin politik, diplomacinë dhe aftësinë e Ismail Qemalit për t’u përshtatur me rrethanat ndërkombëtare.
Analiza e materialit të parë (nëntor 1912)
Qeveria osmane, përmes një vendimi të Kabinetit të Ministrave të datës 27 nëntor 1912, pranon se Ismail Qemali kishte njoftuar për lëvizjet e tij dhe se qëllimi i kuvendit në Vlorë ishte sigurimi i “autonomisë më të lartë” për territoret shqiptare. Stambolli urdhëron ushtarakët osmanë lokalë në terren, komandantin e Janinës, që të mos ndalojnë Qemalin dhe të mos pengojnë këtë kuvend.
Ky dokument tregon se Ismail Qemali nuk veproi thjesht si një rebel i izoluar në momentin e fundit, por përdori aftësi të larta diplomatike. Ai e njoftoi Portën e Lartë për qëllimet e tij, duke e lënë të hapur mundësinë e arritjes së autonomisë brenda kornizave të mundshme në atë kohë, ndërkohë që situata në terren po ndryshonte rrënjësisht nga Lufta Ballkanike.
Analiza e materialit të dytë (maj 1901)
Një dekret i vitit 1901 thotë se Ismail Qemali dënohet me vdekje në mungesë nga Gjykata Penale e Stambollit për veprimtari subversive, përpjekje për të shkëputur Shqipërinë nga administrata osmane, për krijimin e një principate dhe për aleanca me fuqi të huaja (Greqi, etj.).
Ky dokument konfirmon se Ismail Qemali kishte kohë që luftonte kundër keqqeverisjes osmane. Ai ishte politikisht një nga kundërshtarët më të rrezikshëm të regjimit autokratik të Sulltan Abdyl Hamidit II. Ky dënim me vdekje e lartësoi figurën e tij në diasporë dhe i dha një peshë të madhe politike.
Përfundime
Nga analiza e kombinuar e të dyja dokumenteve dalin disa përfundime të rëndësishme për historiografinë tonë.
Vihet re evolucioni i taktikës politike, pra kalimi nga rebelimi te kërkesa për autonomi dhe më pas për pavarësi. Në vitin 1901, Ismail Qemali shihej si armik i betuar i perandorisë, që synonte shkëputjen e plotë dhe krijimin e një principate. Dekada më vonë, në vjeshtën e vitit 1912, kur Perandoria Osmane po shembej ushtarakisht në Ballkan përballë aleatëve ballkanikë, taktikat ndryshuan.
Stambolli pranoi realitetin e ri dhe idenë e autonomisë, ndërsa Ismail Qemali përdori çdo rrethanë diplomatike të mundshme, qoftë edhe duke njoftuar zyrtarisht lëvizjet e tij, për të fituar kohë dhe legjitimitet derisa të mbërrinte në Vlorë për të shpallur aktin e madh të Pavarësisë.
Në thelb, këto dokumente dëshmojnë se Ismail Qemali nuk ishte një aktor naiv, por një diplomat që dinte të lexonte rrethanat gjeopolitike. Përdorimi i kanaleve dhe i kontakteve me Stambollin në nëntor 1912 nuk e ul vlerën e lëvizjes së tij. Përkundrazi, dëshmon urtësinë e tij politike për të mos e lënë veten të izoluar apo të goditur para kohe nga strukturat osmane ende prezente në rajon, si komanda e Janinës, duke siguruar që akti i Vlorës të kryhej me sukses.
Pra, këto gjetje arkivore nuk e ndryshojnë narrativën bazë të Pavarësisë së Shqipërisë, siç thonë disa autorë, por e pasurojnë atë. Ato na japin dimensionin e plotë të një burrë shteti që kaloi nga pozita e të dënuarit me vdekje nga Sulltani në vitin 1901 te negociatori dhe vizionari që themeloi Shqipërinë e pavarur më 1912, pavarësisht rrethanave dhe asaj që ndodhi më pas.
Burimi: gazetadita.al









