Kalo te përmbajtja

Lajme të shpejta, të verifikuara dhe të paanshme

Lajm i fundit
Sport

NASA zbulon tingujt misteriozë të yjeve të reja

NASA zbulon tingujt misteriozë të yjeve të reja
Foto: gazetaexpress.com

Si do të tingëllonte lindja e një ylli nëse do të mund ta dëgjonim? NASA ka publikuar katër realizime të reja zanore, të krijuara nga të dhënat e teleskopëve hapësinorë, që u japin njerëzve mundësinë ta përjetojnë formimin e yjeve në një mënyrë krejtësisht të pazakontë. Nga tingujt delikatë që ngjajnë me kumbimin e kristaleve deri te notat e thella dhe meloditë misterioze, projekti sjell një interpretim akustik të disa prej rajoneve më spektakolare të universit.

Agjencia amerikane e hapësirës, NASA, ka prezantuar një projekt të ri që shndërron të dhënat astronomike në tinguj, duke krijuar atë që mund të përshkruhet si një lloj muzike e universit.

Duke përdorur vëzhgimet e Observatorit të rrezeve X Chandra dhe teleskopit hapësinor James Webb, shkencëtarët kanë krijuar katër kompozime zanore që përfaqësojnë rajone ku lindin yje të rinj.

Tingujt janë të pazakontë: disa ngjajnë me instrumente me tela, të tjerë me kumbime të shkurtra metalike, ndërsa disa krijojnë një atmosferë të thellë dhe pothuajse të frikshme.

Megjithatë, këto nuk janë regjistrime të drejtpërdrejta të zërave që prodhojnë yjet në hapësirë.

Ato janë rezultat i një procesi shkencor që e shndërron informacionin e mbledhur nga teleskopët në frekuenca të dëgjueshme nga veshi i njeriut.

Si mund të dëgjohen yjet në hapësirë?

Teknika që NASA ka përdorur quhet sonifikim (sonification).

Përmes saj, të dhënat shkencore, si intensiteti i dritës, pozicioni i objekteve dhe rrezatimi elektromagnetik, përkthehen në tinguj.

Në këtë mënyrë, informacioni që zakonisht paraqitet përmes fotografive, grafikëve apo hartave astronomike mund të përjetohet edhe përmes dëgjimit.

NASA zbulon tingujt misteriozë të yjeve të reja

Shkencëtarët përcaktojnë se cilat karakteristika të të dhënave do të përfaqësohen nga lartësia, kohëzgjatja, intensiteti apo lloji i tingullit.

Për shembull, një yll i ndritshëm mund të paraqitet me një tingull të lartë e të shkurtër, ndërsa një re e madhe gazi mund të përfaqësohet nga një notë e gjatë dhe e thellë.

NASA shpjegon se çdo sonifikim përshtatet me karakteristikat e të dhënave shkencore, në mënyrë që informacioni të ruajë kuptimin e tij edhe gjatë shndërrimit në tingull.

Qëllimi është të krijohet një mënyrë e re për të kuptuar dhe interpretuar fenomenet kozmike, duke e bërë astronominë më të qasshme për një publik më të gjerë.

Katër rajone ku lindin yje të rinj

Projekti i ri, i publikuar më 17 nëntor 2026, përfshin katër zona të ndryshme të universit, të njohura për aktivitetin e lartë të formimit të yjeve.

Bëhet fjalë për Mjegullnajën e Orionit, galaktikën Messier 82, Mjegullnajën Carina dhe rajonin Rho Ophiuchi.

Secili prej këtyre objekteve ka karakteristika të veçanta, të cilat janë përkthyer në tinguj të ndryshëm.

Përmes kombinimit të të dhënave nga teleskopë të ndryshëm, NASA ka krijuar interpretime zanore që pasqyrojnë aktivitetin e yjeve të rinj, retë e gazit dhe pluhurit kozmik, si dhe rrezatimin energjetik.

Mjegullnaja e Orionit: Mijëra yje të rinj që tingëllojnë si kristale

Një nga rajonet më të njohura të formimit të yjeve është Mjegullnaja e Orionit, e vendosur rreth 1.300 vite-dritë larg Tokës.

Ajo gjendet në yjësinë e Orionit, pak më poshtë brezit të tij të famshëm me tri yje, dhe mund të vëzhgohet edhe me teleskopë amatorë.

NASA zbulon tingujt misteriozë të yjeve të reja

Mjegullnaja është një re gjigante gazi dhe pluhuri ku po formohen vazhdimisht yje të rinj.

Observatori Chandra ka identifikuar më shumë se një mijë yje të rinj, shumë energjetikë dhe aktivë, të cilët lëshojnë rrezatim të fuqishëm X.

Në realizimin zanor të NASA-s, këta yje përfaqësohen nga tinguj të shkurtër vezullues, që ngjajnë me kumbimin e kristaleve ose tinguj të lehtë elektronikë.

Ndërkohë, rrezatimi i shpërndarë X është shndërruar në nota më të vazhdueshme.

Të dhënat infra të kuqe të teleskopit James Webb zbulojnë retë e mëdha të gazit dhe pluhurit që shërbejnë si lëndë e parë për krijimin e yjeve.

Këto struktura janë përkthyer në nota më të ulëta muzikore, tinguj instrumentesh me tela të modifikuara elektronikisht dhe tinguj që ngjajnë me një harpë digjitale.

Rezultati është një kompozim që të krijon përshtypjen e një orkestre të pazakontë kozmike.

Messier 82: Galaktika ku yjet lindin me ritëm marramendës

Një tjetër objekt i përfshirë në projekt është galaktika Messier 82, e njohur edhe si M82, e cila ndodhet rreth 12 milionë vite-dritë larg Tokës.

M82 klasifikohet si një galaktikë me shpërthim të formimit të yjeve, pasi në të krijohen yje të rinj me një ritëm shumë më të lartë sesa në Rrugën e Qumështit.

Sipas NASA-s, ritmi i formimit të yjeve në këtë galaktikë mund të jetë dhjetëra apo edhe qindra herë më i lartë se ai në galaktikën tonë.

Astronomët besojnë se ky aktivitet intensiv mund të jetë ndikuar nga ndërveprimet gravitacionale me galaktika të tjera.

Në M82, yjet masivë formohen, evoluojnë dhe në disa raste shpërthejnë si supernova brenda periudhave relativisht të shkurtra në shkallë astronomike.

Këto procese krijojnë sasi të mëdha energjie dhe re gjigante gazi të nxehtë, të cilat shtrihen jashtë pjesës qendrore të galaktikës.

Chandra ka regjistruar rrezatimin X të këtyre strukturave, ndërsa teleskopët e tjerë kanë ofruar të dhëna në dritën e dukshme dhe në spektrin infra të kuq.

Duke i kombinuar, shkencëtarët kanë krijuar një realizim zanor që pasqyron aktivitetin intensiv të galaktikës.

Tingujt janë ndërtuar në mënyrë që të përfaqësojnë burime të ndryshme rrezatimi dhe strukturat e gazit që përshkojnë M82.

“Shkëmbinjtë Kozmikë”: Yjet e fshehur brenda reve gjigante të pluhurit

Një nga pamjet më spektakolare të realizuara nga teleskopi James Webb është ajo e rajonit të njohur si Cosmic Cliffs, ose “Shkëmbinjtë Kozmikë”, në Mjegullnajën Carina.

Strukturat gjigante të gazit dhe pluhurit ngjajnë me një vargmal të ndriçuar nga yjet.

Por pas këtyre reve të dendura fshihen yje të rinj që nuk mund të vëzhgohen lehtësisht me instrumente optike tradicionale.

Teleskopi Chandra, përmes vëzhgimeve në rrezet X, mund të identifikojë disa prej këtyre objekteve energjetike.

Në sonifikimin e NASA-s, yjet individualë janë shndërruar në tinguj të shkurtër instrumentesh me tela.

Rrezatimi i shpërndarë X përfaqësohet nga nota më të gjata, ndërsa strukturat e pluhurit kozmik, të regjistruara nga James Webb, janë përkthyer në një tingull të vazhdueshëm dhe të thellë.

Kjo krijon një përvojë akustike ku notat e shkurtra ndërthuren me tingujt e zgjatur në sfond.

Përmes këtij interpretimi, dëgjuesi mund të krijojë një përfytyrim të ri për aktivitetin që zhvillohet brenda reve ku lindin yjet.

Rho Ophiuchi: Tinguj të mprehtë dhe heshtje misterioze

Një nga realizimet më të pazakonta të projektit vjen nga rajoni Rho Ophiuchi, një re e madhe gazi dhe pluhuri ku gjenden yje me mosha dhe përmasa të ndryshme.

Ky rajon është veçanërisht interesant për astronomët, pasi përmban shumë yje të rinj që janë ende në fazat e hershme të zhvillimit.

Të dhënat e Chandra tregojnë se disa prej tyre lëshojnë shpërthime të fuqishme energjie në spektrin e rrezeve X.

Këto shpërthime janë shndërruar në tinguj të lartë, të mprehtë dhe të ngjashëm me kumbimin e xhamit.

Ndërkohë, të dhënat infra të kuqe të teleskopit James Webb tregojnë shpërndarjen e gazit dhe pluhurit në rajon.

Një veçori e pazakontë e kompozimit është një ndërprerje e dukshme në pjesën e mesme.

Kjo lidhet me praninë e reve jashtëzakonisht të dendura të pluhurit, të cilat bllokojnë një pjesë të madhe të rrezatimit që vjen nga objektet pas tyre.

Në interpretimin zanor, kjo mungesë informacioni të regjistruar shfaqet si një periudhë relative heshtjeje.

Kontrasti ndërmjet tingujve të mprehtë dhe intervaleve të qeta e bën Rho Ophiuchi një nga realizimet më misterioze të projektit.

Si lind një yll?

Yjet nuk ekzistojnë përgjithmonë.

Ata formohen, kalojnë nëpër faza të ndryshme të zhvillimit dhe përfundimisht arrijnë fundin e ciklit të tyre jetësor.

Lindja e një ylli fillon brenda reve gjigante të gazit dhe pluhurit kozmik, të cilat njihen si mjegullnaja molekulare.

Në disa pjesë të këtyre reve, graviteti bën që materiali të fillojë të grumbullohet dhe të ngjeshet.

Me kalimin e kohës, temperatura dhe presioni në qendrën e grumbullimit rriten, duke krijuar një protoyll.

Nëse masa është e mjaftueshme, temperatura në bërthamë bëhet aq e lartë sa të fillojnë reaksionet e bashkimit bërthamor të hidrogjenit.

Në këtë moment, ylli hyn në fazën e qëndrueshme të jetës së tij.

Dielli ynë u formua rreth 4,6 miliardë vjet më parë përmes një procesi të ngjashëm.

Studimi i rajoneve ku po formohen yje të rinj u jep astronomëve mundësinë të kuptojnë më mirë edhe historinë e Diellit dhe origjinën e sistemit tonë planetar.

Pse NASA po i shndërron fotografitë e universit në tinguj?

Sonifikimi është pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për ta bërë shkencën hapësinore më të kuptueshme dhe më të qasshme.

Tradicionalisht, informacioni astronomik është paraqitur përmes fotografive dhe grafikëve.

Por jo të gjithë njerëzit e përjetojnë informacionin në të njëjtën mënyrë.

Për personat me dëmtime të shikimit, për shembull, përkthimi i të dhënave në tinguj mund të ofrojë një mënyrë alternative për të eksploruar universin.

Gjithashtu, shkencëtarët mund ta përdorin sonifikimin për të identifikuar modele dhe ndryshime që jo gjithmonë dallohen lehtësisht përmes paraqitjeve vizuale.

Megjithatë, NASA thekson se tingujt nuk janë regjistrime akustike të drejtpërdrejta të yjeve.

Në hapësirën pothuajse të zbrazët ndërmjet objekteve qiellore, tingulli nuk mund të përhapet si në atmosferën e Tokës, pasi valët zanore kanë nevojë për një mjedis material.

Ajo që dëgjojmë në këto realizime është një interpretim i të dhënave shkencore, jo zhurma që do të dëgjonim po të qëndronim pranë një ylli.

Një mënyrë e re për ta përjetuar universin

Projekti i ri i NASA-s tregon se astronomia nuk ka pse të kufizohet vetëm te fotografitë spektakolare të galaktikave dhe mjegullnajave.

Përmes kombinimit të shkencës, teknologjisë dhe interpretimit artistik, të dhënat e mbledhura nga teleskopët hapësinorë mund të shndërrohen në përvoja të reja shqisore.

Katër sonifikimet e publikuara ofrojnë një mënyrë alternative për të eksploruar lindjen e yjeve dhe për të kuptuar proceset që zhvillohen në rajone shumë të largëta të universit.

NASA shpjegon se studimi i vendeve ku aktualisht po formohen yje të rinj është thelbësor për të kuptuar ciklin jetësor të të gjithë yjeve, përfshirë Diellin.

Nga kumbimet e lehta të Mjegullnajës së Orionit te tingujt e thellë të Messier 82 dhe heshtjet misterioze të Rho Ophiuchi, këto realizime tregojnë se universi mund të eksplorohet jo vetëm përmes dritës, por edhe përmes një gjuhe të re tingujsh të krijuar nga të dhënat shkencore.

Projektin dhe katër realizimet zanore publiku mund t’i ndjekë në faqen zyrtare të Observatorit Chandra të NASA-s. /GazetaExpress/

Burimi: www.gazetaexpress.com

Të fundit Të gjitha