Kontrollorët e trafikut ajror në Shtetet e Bashkuara, që përballojnë kulmet e 45,000 fluturimeve në ditë, përdorin ende teknologji të vjetëruar që të kujton filmin Jurassic Park. Floppy disqet, shiritat e letrës për shënime të shkruara me dorë dhe kabllot e bakrit të viteve 1970, që shpesh dështojnë, janë ende në përdorim. Mjete të tilla joefikase tregojnë qartë brishtësinë e sistemit amerikan, e cila u vu përsëri në dukje të premten.
Raporti i Zyrës së Llogaridhënies së Qeverisë
Një pamje shqetësuese e aftësive teknologjike të vendit është dhënë në Raportin e publikuar në shtator 2026, dy muaj para mbylljes, nga Zyra e Llogaridhënies së Qeverisë (GAO). Ky është organi i pavarur që mbikëqyr performancën e qeverisë në të gjitha fushat në emër të Kongresit.
Disketat në qiell
Në qiellin e Shteteve të Bashkuara, zbulojmë se ende fluturojmë me ndihmën e disketave, të njëjtave disqe magnetike që përdornim në kompjuterë në vitet 1980, para mbërritjes së disqeve USB.
Prania e disketave është konfirmuar zyrtarisht. Përveç raportit të GAO-s, edhe autoriteti amerikan që garanton sigurinë e qiellit (FAA) ka shkruar për këtë. Megjithatë, se si ky instrument kompjuterik-muze përshtatet në procesin e punës nuk është plotësisht e qartë.
Përshtypja është se disa kontrollorë hapin një skedar në një kompjuter dhe shkruajnë informacion të përditësuar në të, si parashikimet e motit, paralajmërimet e pilotëve (Notams) dhe çdo kufizim të hapësirës ajrore. Pastaj e ruajnë skedarin në një disketë, e cila futet në një kompjuter të dytë për qëllime të përgjithshme. Ky kompjuter i dytë e shndërron informacionin në “përfaqësime vizuale”.
Nëse kjo procedurë konfirmohet, ajo është irracionale dhe mbështetet në mjete të vjetruara. Që në vitin 2024, GAO raportoi se 76% e sistemeve të përgjithshme në kontrollin e trafikut ajror “nuk ishin më të qëndrueshme” ose së shpejti mund të bëheshin të tilla. Në praktikë, pjesët rezervë nuk janë më të disponueshme, ndërsa teknikët e aftë për t’i përdorur po dalin në pension.
Kabllot e bakrit dhe humbja e lidhjeve
Kabllot e bakrit transmetojnë të dhënat shumë më ngadalë sesa fibrat optike. Raporti i GAO-s thekson se midis prillit dhe majit 2025, në zonën e Aeroportit të Newark-ut, kontrollorët në qendrën e Filadelfias humbën përkohësisht lidhjet e radarit dhe radios me avionët. Ndërprerja e energjisë u shkaktua gjithashtu nga kabllot e bakrit.
Deri në nëntor 2026, 1,603 linja bakri (31% e totalit) ende duheshin zëvendësuar me fibra optike, të cilat janë shumë më të shpejta dhe, mbi të gjitha, më të besueshme.
Shiritat e letrës
Teknologjia tjetër e dekadave të kaluara janë shiritat e letrës. Këto janë fletë të vogla letre që shfaqin numrin e fluturimit, llojin e avionit, lartësinë e caktuar, aeroportet e nisjes dhe të destinacionit, si dhe informacione të tjera operative.
Kontrollorët i përdorin për të koordinuar lëvizjet e avionëve dhe për të ndarë informacion. Në shumë aeroporte amerikane, këto shirita ende menaxhohen manualisht. Sipas GAO-s, procedura të tilla të lashta mund të ngadalësojnë rrjedhën e të dhënave, të rrisin mbingarkesën në pista dhe të çojnë në konsum të panevojshëm karburanti.
Më 5 nëntor 2026, FAA njoftoi se 26 kulla kishin kaluar tashmë në shirita elektronikë. Programi planifikon ta zgjerojë shpejt këtë teknologji në 89 aeroporte të tjera.
Mungesa e monitorimit në pista
Për vite me radhë, mbi 400 aeroporte mbetën pa sisteme elektronike për të ndjekur lëvizjet e avionëve dhe automjeteve në pista, edhe kur ato ishin të padukshme për kullën e kontrollit, për shembull për shkak të mjegullës. Sa i lartë ishte dhe ende është rreziku i përplasjes?
FAA ka nisur një program për të mbushur këtë boshllëk. Që nga 5 nëntori 2026, pajisjet e reja janë instaluar në 143 nga 220 kullat e planifikuara. Ky është një përparim i rëndësishëm, megjithëse disa aeroporte mbeten jashtë programit.
Financimi dhe planifikimi
FAA e SHBA-së synon të adresojë shumë nga këto dobësi falë miliardave që Kongresi ka ndarë në vitin 2025: 12.5 miliardë dollarë, nga të cilat 9 miliardë do të përdoren për modernizimin e teknologjive. Disqet e famshme floppy, për shembull, do të eliminohen nga 435 objektet e para deri në shtator 2028.
Megjithatë, GAO mbetet e shqetësuar. FAA parashikon “11,389 orare të ndara pune”, pa një plan gjithëpërfshirës për t’i koordinuar ato. Në praktikë, ekipe të ndryshme teknikësh mund të ndërhyjnë shumë herë në të njëjtin aeroport, në ditë të ndryshme, për të zëvendësuar pajisje që mund të përditësohen në një operacion të vetëm. Rreziku është humbja e kohës dhe vështirësitë për kontrollorët që duhet të menaxhojnë fluturimet ndërkohë që puna po kryhet.
Kryerja e mirëmbajtjes në mes të ditës, ndërsa kontrollorët janë në punë, është e rrezikshme. Sipas Sekretarit të Transportit, Sean Duffy, ndërprerja e së premtes u shkaktua nga një operacion rutinë mirëmbajtjeje: zëvendësimi i një lidhjeje bakri me një të tillë me fibra optike. Gjatë punës, një router mbingarkoi pajisjet e tjera në rrjetin kombëtar, duke kompromentuar komunikimet e kontrollorëve dhe transmetimin e të dhënave të radarit.
FAA nuk ka gjithashtu një vlerësim konkret dhe përfundimtar të kostove, të cilat ka të ngjarë të jenë më të larta se sa pritej. Kostot operative dhe të mirëmbajtjes së objekteve të reja, për shembull, nuk janë vlerësuar. GAO vëren se nevojiten menjëherë 10.2 miliardë dollarë shtesë, por ky financim i ri nuk duket askund. Ndërkohë, plani po zbatohet me shpejtësi, duke kërcënuar vonesa në zbatimin e tij.
Nuk është rastësi që një plan tjetër, edhe më i hershëm, NextGen, po përparon ngadalë. Pasi ka kushtuar mbi 14 miliardë dollarë midis viteve 2007 dhe 2022, ai do të përfundojë vetëm deri në vitin 2030, pavarësisht afatit të planifikuar për vitin 2025.
Burimi: shqiptarja.com










