Historia e eksplorimit të hapësirës ka shumë emra që kanë mbetur të gdhendur në kujtesë, por njëri prej tyre i përket një qeni të vogël, i cili nuk pati kurrë mundësinë të kthehej në shtëpi. Quhej Laika dhe më 3 nëntor 1957 u bë qenia e parë e gjallë që u dërgua në orbitën e Tokës.
Pas këtij misioni historik të Bashkimit Sovjetik fshihej një histori e dhimbshme. Laika ishte një qenush i marrë nga rrugët e Moskës, i përzgjedhur për të marrë pjesë në një eksperiment që do të ndihmonte shkencëtarët të kuptonin nëse një organizëm i gjallë mund t’i mbijetonte udhëtimit në hapësirë. Ajo që e bënte misionin edhe më tragjik ishte fakti se askush nuk kishte planifikuar kthimin e saj në Tokë.
Një mision i organizuar në kohë rekord
Laika u nis nga kozmodromi i Baikonurit me kapsulën Sputnik 2, vetëm pak javë pas suksesit të Sputnik 1, satelitit të parë artificial të vendosur në orbitën e Tokës.
Pas këtij suksesi, udhëheqësi sovjetik Nikita Hrushov kërkoi një tjetër arritje të madhe përpara 40-vjetorit të Revolucionit Rus, që festohej më 7 nëntor 1957. Kjo bëri që përgatitjet për misionin e ri të zhvilloheshin me një ritëm jashtëzakonisht të shpejtë.
Koha e kufizuar nuk lejoi që të gjitha sistemet e anijes të testoheshin dhe përsoseshin siç duhej. Megjithatë, për Sergei Korolev, drejtuesin kryesor të projektimit të programit hapësinor sovjetik, ky mision përfaqësonte një hap të rëndësishëm drejt objektivit përfundimtar: dërgimin e një njeriu në hapësirë.
Përse shkencëtarët përzgjodhën qentë endacakë?
Përpara nisjes, Bashkimi Sovjetik kishte ngritur një program të posaçëm për të përzgjedhur dhe përgatitur kafshët që do të përballeshin me kushtet e pazakonta të fluturimit orbital.
Zgjedhja ra mbi qentë endacakë, pasi shkencëtarët besonin se ata kishin zhvilluar një qëndrueshmëri më të madhe dhe mund të përshtateshin më lehtë me situatat e vështira. Preferoheshin femrat, sepse konsideroheshin më të përshtatshme për pajisjet e posaçme të kapsulës. Për më tepër, pesha e tyre nuk duhej të kalonte 6–7 kilogramë.
Mes kandidatëve u përzgjodh edhe një qenush me emrin Kudryavka, që në shqip përkthehet si “Kaçurrela e Vogël”. Më vonë ajo u bë e njohur në të gjithë botën si Laika.
Sipas përshkrimeve të personave që u kujdesën për të, ishte një qen i qetë, miqësor dhe inteligjent, me sy të errët dhe një pamje shumë shprehëse.
Një kujtim interesant për të ka ndarë edhe Viktor Yazdovsky, djali i shkencëtarit Vladimir Yazdovsky, i cili ishte përgjegjës për aspektin mjekësor të programit. Ai tregonte se kishte kaluar kohë me Laikën kur ishte vetëm nëntë vjeç.
Babai i tij e kishte marrë qenin në shtëpinë e gjyshes, në periferi të Moskës, ku fëmijët patën mundësi të luanin me të. Sipas kujtimeve të Viktorit, shkencëtari dëshironte që Laika të përjetonte për pak kohë ngrohtësinë e një shtëpie përpara nisjes së saj drejt hapësirës.
E vërteta e dhimbshme që u mbajt e fshehtë për vite
Në Bashkimin Sovjetik, Laika u prezantua si një heroinë e vërtetë dhe u kthye shpejt në simbol të përparimit teknologjik të vendit. Por pas propagandës për suksesin e misionit fshihej një realitet shumë më të trishtë.
Shkencëtarët e dinin se teknologjia e asaj kohe nuk mundësonte kthimin e sigurt të një qenieje të gjallë nga orbita. Për më tepër, sistemi që duhej të kontrollonte temperaturën brenda kapsulës nuk funksionoi siç ishte parashikuar.
Për një kohë të gjatë, autoritetet sovjetike pretenduan se Laika kishte qëndruar gjallë për disa ditë pas nisjes. E vërteta u bë publike vetëm shumë vite më vonë.
Në vitin 2002 u zbulua se qeni kishte ngordhur vetëm pesë deri në shtatë orë pas nisjes, si pasojë e mbinxehjes së kapsulës dhe stresit të madh fizik.
Të dhënat e regjistruara gjatë fluturimit treguan se Laika kishte arritur të përballonte nisjen dhe të hynte në orbitën e Tokës. Megjithatë, jeta e saj përfundoi vetëm pak orë pas këtij momenti, pavarësisht se misioni kishte vazhduar si një arritje teknologjike.
Vdekja e Laikës shkaktoi reagime në të gjithë botën
Lajmi se Bashkimi Sovjetik kishte dërguar një kafshë në një mision pa mundësi kthimi shkaktoi indinjatë të madhe ndërkombëtare.
Organizatat për mbrojtjen e kafshëve në Britani organizuan protesta përpara ambasadës sovjetike. Në disa raste, pronarëve të qenve iu kërkua të mbanin një minutë heshtje në kujtim të Laikës.
Reagime pati edhe në Shtetet e Bashkuara. Në Nju Jork, aktivistë dhe dashamirës të kafshëve marshuan me qentë e tyre përpara selisë së Kombeve të Bashkuara. Edhe Shoqata Amerikane për Parandalimin e Mizorisë ndaj Kafshëve përcolli një letër proteste përmes Departamentit të Shtetit.
Kritikat e shumta shtuan presionin mbi programet hapësinore për të garantuar sigurinë dhe rikthimin e kafshëve që do të përdoreshin në misionet e ardhshme.
Një hap i rëndësishëm u shënua më 19 gusht 1960, kur sovjetikët dërguan në hapësirë dy qen të tjerë, Belka dhe Strelka. Ndryshe nga Laika, ato arritën të përfundonin 17 rrotullime rreth Tokës dhe u kthyen të sigurta mëngjesin e ditës pasuese.
Monumenti që kujton qenin që nuk u kthye kurrë
Edhe pse misioni i saj përfundoi tragjikisht, Laika mbeti një prej simboleve më të njohura të epokës së parë të eksplorimit hapësinor.
Fotografitë e saj u përdorën në pulla postare, zarfe përkujtimore dhe objekte të ndryshme në Bashkimin Sovjetik. Emri i saj u bë i njohur përtej kufijve dhe historia vazhdoi të kujtohej edhe shumë dekada pas vdekjes.
Në vitin 2008, në Moskë u inaugurua një monument kushtuar Laikës. Skulptura, rreth dy metra e lartë, paraqet një raketë që shndërrohet në një dorë, mbi të cilën qëndron qeni i vogël.
Për Viktor Yazdovsky, fluturimi i saj përfaqësonte një moment vendimtar për shkencën, pasi dëshmoi se një organizëm i gjallë mund të përballonte kushtet e udhëtimit orbital. Ky informacion ndihmoi në përgatitjen e misioneve të mëvonshme me astronautë njerëzorë.
Megjithatë, jo të gjithë shkencëtarët e konsideruan misionin një sukses të pakushtëzuar. Oleg Gazenko, i cili kishte drejtuar programin e stërvitjes së qenve dhe kishte marrë pjesë në përzgjedhjen e Laikës, shprehu publikisht pendesën e tij në vitin 1998.
“Sa më shumë kohë kalon, aq më shumë më vjen keq për këtë. Nuk mësuam mjaftueshëm nga ky mision për të justifikuar vdekjen e qenit”, kishte pranuar ai.
Më shumë se gjashtë dekada më vonë, historia e Laikës vazhdon të jetë një prej episodeve më emocionuese dhe njëkohësisht më të dhimbshme të historisë së shkencës. Ajo u bë pjesë e një prej arritjeve më të mëdha teknologjike të njerëzimit, por edhe një kujtesë se pas garës për përparim mund të fshihen sakrifica që nuk duhen harruar.
Burimi: bordo.al
