Çfarë do të ndodhte nëse askush nuk do të kërkonte llogari për atë që bën? A do të vazhdoje të zgjidhje gjërat në mënyrën e duhur, apo do të shfrytëzoje rastin për të bërë diçka të gabuar?
Filozofi i lashtë grek Platon iu përgjigj këtyre pyetjeve përmes një eksperimenti mendor të quajtur Unaza e Gygesit, i cili vë në pikëpyetje mendimin se njerëzit veprojnë mirë vetëm nga frika e pasojave.
Sipas Platonit, mënyra si sillemi kur askush nuk na shikon mund të zbulojë shumë për karakterin tonë. Idetë e tij, të paraqitura në veprën e njohur “Republika”, na ftojnë të mendojmë për natyrën njerëzore dhe arsyet që na shtyjnë të bëjmë atë që e quajmë të drejtë.
Në thelb, Platoni kërkonte të kuptonte nëse njerëzit janë të mirë sepse besojnë sinqerisht në të drejtën, apo sepse nuk duan të kapen duke bërë diçka të gabuar. Është e lehtë të dukesh i ndershëm dhe i drejtë kur të tjerët po të shikojnë, por zgjedhjet që bëjmë kur askush nuk na sheh mund të tregojnë një histori krejt tjetër.
Eksperimenti i tij nis me historinë e një bariu që gjen një unazë magjike. Sa herë që e vendos në gisht, ai bëhet i padukshëm. Kjo i jep mundësinë të bëjë çfarë të dojë, pa pasur frikë se do të zbulohet apo do të ndëshkohet.
Pyetja që shtrohet është e thjeshtë: Cila do të ishte gjëja e parë që do të bëje nëse do të kishe një unazë të tillë?
Ky eksperiment sfidon idenë se të jesh njeri i mirë do të thotë thjesht të respektosh rregullat ose të ruash një imazh të caktuar para të tjerëve. Në fund të fundit, është shumë më e lehtë të sillesh moralisht kur e di se dikush mund të të gjykojë.
Unaza e Gygesit na fton të shohim përtej asaj që duket dhe të shqyrtojmë motivet që fshihen pas zgjedhjeve tona. Një person që sillet me mirësi vetëm sepse dëshiron të pëlqehet dhe të respektohet mund të veprojë ndryshe kur nuk e sheh askush. Ndërsa dikush që vlerëson ndershmërinë dhe drejtësinë mund t’u qëndrojë parimeve të veta edhe kur ka mundësinë t’i shkelë ato pa u zbuluar.
Edhe respektimi i rregullave nuk është domosdoshmërisht provë se dikush është njeri i mirë. Rregullat mund të na orientojnë drejt asaj që konsiderohet e pranueshme, por nuk mund të parashikojnë çdo situatë. Ndonjëherë, të bësh gjënë e duhur kërkon të marrësh vendime të vështira, sidomos kur kufiri mes së drejtës dhe së gabuarës nuk është i qartë.
Morali i vërtetë kërkon që njerëzit të reflektojnë mbi vlerat e tyre dhe të marrin përgjegjësi për veprimet që bëjnë. Kur askush nuk po na vëzhgon, ndjenja jonë e brendshme e së drejtës dhe së gabuarës bëhet edhe më e rëndësishme.
Megjithatë, nuk të duhet një unazë padukshmërie për të kuptuar nëse je vërtet njeri i mirë. Karakteri yt mund të shfaqet në vendimet e vogla që merr çdo ditë. Të kthesh diçka që nuk të përket ose të mos përvetësosh meritat për punën e dikujt tjetër mund të duken si gjeste të parëndësishme, por ato tregojnë shumë për ty.
Pikërisht në këto momente përballemi me një zgjedhje: të bëjmë atë që na leverdis apo atë që e dimë se është e drejtë.
Eksperimenti i Platonit i bën këto situata edhe më interesante, sepse na pyet nëse do të vepronim njësoj si zakonisht po të mos kishim frikë nga turpi, gjykimi apo ndëshkimi. Në rrethana të tilla, vendimet tona do të pasqyronin më qartë atë që ne vetë e konsiderojmë të pranueshme.
Me kalimin e kohës, këto zgjedhje private ndikojnë në personin që bëhemi. Sa herë që zgjedhim ndershmërinë dhe drejtësinë në vend të përfitimit personal, përforcojmë vlerat që pretendojmë se kemi. E njëjta gjë ndodh kur gjejmë vazhdimisht justifikime për sjellje që e dimë se janë të gabuara.
Ajo që ka rëndësi nuk është vetëm çfarë bëjmë në një moment të caktuar, por modeli i sjelljes që përsërisim kur askush nuk na sheh.
Burimi: anabelmagazine.com
