Ekziston një lloj force që nuk matet me sasinë e armëve, me përmasat e ushtrive, me zotësinë për të nënshtruar kundërshtarin apo me fuqinë për të mbjellë frikë. Është forca që buron nga ndërgjegjja, nga qëndresa morale dhe nga guximi për të mos iu kundërpërgjigjur padrejtësisë me të njëjtat mjete me të cilat ajo ushtrohet. Mahatma Gandhi e shndërroi këtë të vërtetë etike në një doktrinë politike dhe në një nga përvojat më të rëndësishme të emancipimit kolektiv të shekullit XX, jodhuna si formë aktive e rezistencës, si metodë e luftës për liri dhe si përpjekje për ta çliruar njeriun jo vetëm nga shtypësi, por edhe nga tundimi për t’u shndërruar në të.
Në historinë e ideve politike, Gandhi zë një vend të veçantë, sepse guxoi të vinte në pikëpyetje një bindje të rrënjosur thellë në ndërgjegjen njerëzore, se pushteti mund të mposhtet vetëm me një pushtet më të madh, se dhuna mund të ndalet vetëm me dhunë dhe se padrejtësia mund të shlyhet vetëm përmes ndëshkimit të atij që e ka ushtruar. Ai e përmbysi këtë logjikë, duke propozuar një mënyrë tjetër të të menduarit dhe të vepruarit politik. Për të, kundërshtimi i së keqes nuk kërkonte domosdoshmërisht shkatërrimin e atij që e kryente atë. Përkundrazi, synimi më i lartë ishte të mposhtej padrejtësia pa e shndërruar kundërshtarin në një armik të përjetshëm.
Kjo nuk ishte një thirrje për nënshtrim, as një predikim i pafuqisë përballë tiranisë. Ishte një përpjekje për ta zhvendosur fushën e betejës nga trupi i kundërshtarit te ndërgjegjja e tij, nga shkatërrimi fizik te delegjitimimi moral i pushtetit, nga hakmarrja te drejtësia. Gandhi nuk kërkonte që njeriu të pranonte zinxhirët në emër të paqes, por që të luftonte për t’i thyer ata pa pranuar të bëhej vetë instrument i një dhune të re.
Në këtë kuptim, filozofia e tij përmban një pyetje që mbetet thelbësore për çdo shoqëri, A mund të fitojë njeriu lirinë pa humbur, gjatë luftës për të, një pjesë të lirisë së vet morale?
Ahimsa dhe satyagraha, dy shtyllat e një revolucioni moral
Për ta kuptuar Gandhin, duhet të dallojmë dy nocione themelore të mendimit të tij: ahimsa dhe satyagraha.
Ahimsa nënkupton jodhunën, mosdëmtimin dhe refuzimin e ushtrimit të dhunës ndaj qenieve të gjalla. Ajo ka rrënjë të thella në traditat filozofike dhe fetare indiane, veçanërisht në hinduizëm, xhainizëm dhe budizëm. Megjithatë, Gandhi i dha këtij parimi një shtrirje të posaçme etike dhe politike. Jodhuna, sipas tij, nuk duhej të mbetej një virtyt individual, i kufizuar në marrëdhëniet personale apo në praktikën shpirtërore. Ajo mund të bëhej parim organizues i një lëvizjeje popullore kundër sundimit kolonial.
Satyagraha, nga ana tjetër, është koncepti me të cilin Gandhi përkufizoi qëndresën përmes së vërtetës. Termi lidhet me idenë e kapjes pas së vërtetës, të qëndrimit të palëkundur në të dhe të refuzimit për ta braktisur atë përballë kërcënimit, ndëshkimit apo vuajtjes. Për Gandhi-n, e vërteta nuk ishte thjesht një argument që duhej mbrojtur me fjalë. Ajo duhej mishëruar në veprim, në disiplinën e protestës, në gatishmërinë për të përballuar pasojat e kundërshtimit dhe në refuzimin për t’ia kaluar tjetrit barrën e vuajtjes që vetë protestuesi ishte i gatshëm të përballonte.
Këtu gjendet një dallim vendimtar midis jodhunës si parim dhe jodhunës si taktikë. Një individ mund të mos përdorë dhunë nga frika, nga mungesa e mjeteve apo nga paaftësia për t’u kundërvënë. Por ky pasivitet nuk është domosdoshmërisht jodhunë në kuptimin gandian. Jodhuna e mirëfilltë kërkon aftësinë për të kundërshtuar dhe vendimin e ndërgjegjshëm për të mos e shndërruar kundërshtimin në shkatërrim.
Prandaj, Gandhi e lidhte jodhunën me guximin. Ai parapëlqente që njeriu të përballej me rrezikun sesa të fshihej pas një paqeje të rreme, të mbështetur mbi frikën. Kjo është arsyeja pse filozofia e tij nuk mund të reduktohet në një moral të butësisë. Ajo është një etikë e qëndresës, në të cilën vetëpërmbajtja kërkon po aq forcë sa përballja fizike, ndonjëherë edhe më shumë.
Jodhuna si çarmatim i pushtetit
Pushteti shtypës mbështetet jo vetëm te armët, policia, burgjet dhe ligjet e padrejta, por edhe te bindja se njerëzit nuk kanë alternativë tjetër përveçse të binden. Një regjim mund të zotërojë epërsi të jashtëzakonshme materiale, por ai ka nevojë që institucionet, punëtorët, administrata dhe qytetarët të vazhdojnë të bashkëpunojnë me të, qoftë edhe nën trysni.
Gandhi e kuptoi se kjo varësi mund të shndërrohej në pikën e dobët të pushtetit. Nëse një numër i madh njerëzish refuzojnë të bashkëpunojnë me një sistem të padrejtë, nëse nuk paguajnë taksa të caktuara, bojkotojnë mallrat e tij, sfidojnë ligjet diskriminuese dhe pranojnë të përballen me pasojat pa iu përgjigjur dhunës me dhunë, atëherë pushteti detyrohet të përballet me një krizë legjitimiteti dhe funksionimi.
Kështu, rezistenca e padhunshme e zhvendos konfliktin nga raporti i forcave fizike te raporti midis autoritetit dhe ndërgjegjes publike. Ajo e bën të dukshme padrejtësinë, nxjerr në pah disproporcionin midis kërkesës për dinjitet dhe reagimit ndëshkues të shtetit, si dhe krijon hapësira të reja solidariteti.
Kjo nuk do të thotë se çdo pushtet bie përballë një proteste paqësore apo se çdo kundërshtar bindet nga argumenti moral. Historia e ka dëshmuar se regjimet mund të ushtrojnë represion të egër edhe ndaj njerëzve të paarmatosur. Por jodhuna e organizuar mund të ndryshojë koston politike të represionit, të zgjerojë mbështetjen për lëvizjen dhe të dobësojë justifikimet morale të shtypësit.
Gandhi e bëri këtë parim pjesë të luftës së indianëve kundër sundimit britanik. Fushata e tij kundër taksës së kripës më 1930, e njohur si Marshimi i Kripës, u kthye në një simbol të fuqisë së rezistencës qytetare. Kripa, një nevojë e përditshme e çdo familjeje, u shndërrua në shenjë të një padrejtësie që prekte jetën e zakonshme të njerëzve. Duke kundërshtuar monopolin dhe taksimin kolonial mbi të, Gandhi e bëri të kuptueshme luftën për liri edhe për ata që nuk kishin qasje në gjuhën e ndërlikuar të politikës.
Kjo ishte një nga intuitat e tij më të mëdha: një kauzë politike bëhet forcë historike kur njerëzit e njohin padrejtësinë jo vetëm si një abstraksion, por si një përvojë të përditshme të dinjitetit të cenuar.
“Sy për sy” dhe kurthi i hakmarrjes
Parimi i hakmarrjes mbështetet mbi një ekuacion të thjeshtë: dhimbja që më është shkaktuar duhet t’i kthehet atij që ma shkaktoi. Në dukje, ky ekuacion premton drejtësi. Në realitet, ai rrezikon ta shndërrojë drejtësinë në një zinxhir të pafund ndëshkimesh, ku secila palë e konsideron dhunën e vet përgjigje të ligjshme ndaj dhunës së tjetrit.
Shprehja e njohur që i atribuohet Gandhit, sipas së cilës zbatimi i parimit “sy për sy” do ta linte të gjithë botën të verbër, e përmbledh këtë dilemë morale. Rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te kundërshtimi i hakmarrjes, por te zbulimi i mekanizmit përmes të cilit ajo riprodhohet.
Kur dhuna bëhet kriteri me të cilin përcak
Burimi: www.cna.al
