Propozimi për të ndryshuar Ligjin për Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë mund të ketë pasoja për sundimin e ligjit, besimin e partnerëve ndërkombëtarë dhe rrugën e Kosovës drejt integrimit evropian.
Ky është vlerësimi i analistes austriake, Johanna Deimel, e cila në një intervistë për Radio Kosovën flet edhe për ndikimin politik të kësaj nisme, trashëgiminë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Evropian, si dhe zhvillimet në Serbi dhe të ardhmen e dialogut ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit. Deimel thekson domosdoshmërinë për një qasje të përbashkët ndërpartiake dhe për të rikthyer besimin e partnerëve ndërkombëtarë përmes kanaleve diplomatike.
Radio Kosova: Si e shikoni iniciativën e Kuvendit të Kosovës për të ndryshuar ligjin që rregullon Dhomat e Specializuara?
Johanna Deimel: Para së gjithash, dua të theksoj se vendimi u shpall në Hagë në një moment kur Kosova po kalonte një fazë shumë të vështirë politike. Sipas mendimit tim, kriza politike kishte arritur një pikë absolutisht kritike, ku funksionimi i institucioneve shtetërore po vihej gjithnjë e më shumë në dyshim. Kjo nismë u prezantua gjatë një periudhe të zgjatur bllokade institucionale. Po të mos ishte zgjedhur presidentja në çastin e fundit, vendi do të përballej me zgjedhje të reja dhe do të gjendej në një situatë edhe më të rëndë politike, sociale dhe ekonomike.
Në këtë kontekst, zgjedhja e Justina Shiroka-Pulës ishte një zhvillim jashtëzakonisht i rëndësishëm politik, si në planin e brendshëm ashtu edhe në atë ndërkombëtar. Pika ime e radhës në lidhje me këtë pyetje është se të dyja çështjet, pra ndryshimet e propozuara dhe zgjedhja e presidentes, u karakterizuan nga bashkëpunimi ndërmjet PDK-së dhe Vetëvendosjes. Kriza politike u shmang fjalë për fjalë në momentin e fundit. Kjo ndodhi sepse një nga kushtet e marrëveshjes për zgjedhjen e presidentes ishte që këto ndryshime të miratoheshin paraprakisht.
Sipas mendimit tim, ky ishte një veprim politik shumë i guximshëm, por edhe mjaft i rrezikshëm. Megjithatë, ajo që mbetet tani është një çështje e rëndësishme, sepse ka të bëjë me sundimin e ligjit dhe kufijtë e pushtetit parlamentar në raport me një gjyqësor të pavarur. Në thelb, pyetja është nëse, në të ardhmen, çështjet gjyqësore do të zgjidhen përmes gjykatave të pavarura dhe mjeteve juridike, përkatësisht procedurave të ankimimit, apo nëse do të ndikohen nga presioni politik. Kjo është një çështje themelore për funksionimin e sundimit të ligjit dhe madje edhe për besimin e qytetarëve në të. Mesazhi politik i kësaj nisme është se ne mund t’i anashkalojmë detyrimet juridike ndërkombëtare që kemi marrë përsipër.
Radio Kosova: A e shihni këtë nismë kryesisht si një lëvizje të brendshme politike, si një përpjekje për t’iu përgjigjur opinionit publik apo si një sfidë ndaj bashkësisë ndërkombëtare?
Johanna Deimel: Pra, përshtypja ime është se pikërisht për shkak se Kosova ndodhej në një gjendje trazirash dhe pasigurie, dhe ky është një aspekt shumë i rëndësishëm për mua, ky aktgjykim goditi një shoqëri që ishte thellësisht e tronditur në themelet e saj për sa i përket të ardhmes së vendit. E ardhmja ishte më e pasigurt sesa kishte qenë për një kohë të gjatë. Për më tepër, u vu në pikëpyetje lufta e drejtë për pavarësi kundër terrorit serb. Të paktën, ky ishte interpretimi i përhapur, i shoqëruar me reagime tejet emocionale.
Prandaj, protestat që pasuan aktgjykimet nuk ishin vetëm një shprehje e emocioneve, por, sipas vlerësimit tim, në një masë të konsiderueshme, ato shërbyen si një mënyrë për të shprehur emocionet e lidhura me dinjitetin dhe luftën e drejtë për pavarësi. Dhe më lejoni të bëj edhe një vërejtje, si kujtesë: ishte Qeveria e PDK-së ajo që, në vitin 2014, vendosi për themelimin e Dhomave të Specializuara, në marrëveshje me BE-në dhe SHBA-në, ose, nëse mund ta shpreh kështu, nën presionin e tyre.
Ndërkaq, në rrethanat politike të dy viteve të fundit, për PDK-në, aktgjykimi përbënte një mundësi për të rifituar terren politik. Ajo, pa dyshim, ka llogaritur se mund ta shfrytëzonte valën e indinjatës në favor të saj, në prag të zgjedhjeve të reja. Në çdo rast, miratimi i ndryshimeve në Kuvend ishte rezultat i presionit maksimal politik ndaj deputetëve, si dhe i presionit që ishte krijuar në rrugë dhe brenda shoqërisë. Prandaj, sipas vlerësimit tim, ndryshimet ligjore kishin kryesisht për qëllim audiencën vendore, ndërsa reagimet ndërkombëtare kishin rëndësi dytësore.
Radio Kosova: Si mund të ndikojë kjo nismë në debatin politik në Kosovë për trashëgiminë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe luftën?
Johanna Deimel: Vizitën time të parë në Kosovë e bëra në vitin 2000 dhe atëherë pashë plagët e thella që kishte lënë lufta kundër terrorit serb, ndërsa KFOR-i ishte i pranishëm kudo si garantues i sigurisë. Nga ajo kohë, Kosova kaloi një rrugë shumë të vështirë për të ndërtuar një shtet nga e para, me demokraci dhe sundim të ligjit. Një rrugëtim që, duhet thënë, Kosova e përshkoi me mjaft sukses. Pata gjithashtu privilegjin ta shoqëroja Kosovën në rrugën drejt pavarësisë në vitin 2008 dhe në vitet pasuese.
UÇK-ja dhe lufta e saj çlirimtare kanë qenë gjithmonë të pranishme, qoftë përmes monumenteve, varrezave apo në vetë shoqërinë. Gjithashtu, ishte shumë e lavdërueshme që Hashim Thaçi dha dorëheqje nga posti i presidentit në nëntor të vitit 2020 dhe, menjëherë pas ngritjes së aktakuzës ndaj tij, u dorëzua para gjykatës në Hagë.
Megjithatë, proceset gjyqësore kanë qenë të gjata. Po flasim për më shumë se dhjetë vjet, gati njëmbëdhjetë. Dhe që nga fillimi nuk ka qenë aspak e përjashtuar mundësia që të pasonin dënime. Edhe pse nuk janë gjetur prova që mbështesin dyshimin fillestar për trafikim organesh, lista e krimeve të luftës për të cilat janë dënuar të akuzuarit është serioze dhe e rëndë.
Megjithatë, gjatë viteve të fundit, nuk ka pasur një debat të mirëfilltë politik dhe shoqëror për rolin e UÇK-së. Lufta e saj legjitime për çlirim nuk është vënë në pikëpyetje nga aktgjykimi i Hagës. Por trauma është shumë e thellë te veteranët e UÇK-së, familjet e tyre dhe viktimat. Çdo shqyrtim i ngjarjeve të dhunshme duhet të jetë në gjendje t’i trajtojë edhe anët e errëta të luftës. Dhe pikërisht këto janë ngritur tani në aktgjykimin e gjykatës, ku bëhet fjalë për krime të pretenduara individuale të luftës.
Prandaj, pyetja thelbësore është nëse Kosova mund ta nderojë luftën e saj çlirimtare si themel të shtetësisë, duke pranuar njëkohësisht mundësinë që individë të caktuar të kenë kryer krime. Politikanët dhe shoqëria duhet ta trajtojnë këtë çështje. Procesi i apelit ofron një mundësi të vonuar, por të domosdoshme, për ta bërë këtë. Do të doja të shihja një strategji të matur dhe gjithëpërfshirëse, përtej dallimeve partiake, mes qeverisë dhe opozitës për procesin e apelit. Kjo është e rëndësishme. Po aq e rëndësishme është që qytetarët të informohen në mënyrë transparente. Dhe në këtë pikë pajtohem me Fatmir Malokun: duhet të parandalohen tensionet mes Kuvendit, Qeverisë dhe institucioneve ndërkombëtare, si dhe protestat e reja qytetare.
Radio Kosova: Si mund të ndikojnë ndryshimet e propozuara në marrëdhëniet e Kosovës me Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Evropian?
Johanna Deimel: Mendoj se Bashkimi Evropian, për të filluar me të, ishte shumë i qartë në deklaratën e tij. BE-ja ka paralajmëruar se ndryshimet e miratuara nga Kuvendi i Kosovës, si pjesë e një marrëveshjeje për zgjedhjen e presidentes së re, shkelin detyrimet ndërkombëtare të vendit. Komisionarja e BE-së për Zgjerim e bëri shumë të qartë se, sipas vlerësimit të saj, ndryshimet në ligj bien ndesh me detyrimet themelore të Kosovës ndaj Bashkimit Evropian. Ajo madje i cilësoi këto ndryshime si të papranueshme.
Sipas asaj që kuptoj, Kosova nuk mund të bëjë ndryshime thelbësore pa u konsultuar paraprakisht me Bashkimin Evropian dhe pa arritur një marrëveshje për to. Prandaj, nëse institucionet e Kosovës vënë tani në pikëpyetje pavarësinë e gjykatës, kjo mund të dëmtojë edhe besimin e partnerëve evropianë. Kjo, natyrisht, ngre edhe pyetjen nëse Kosova mund të vazhdojë afrimin e saj me Bashkimin Evropian pa u shndërruar mosmarrëveshja për Dhomat e Specializuara në një përballje të vazhdueshme me partnerët evropianë. Së fundi, ndryshimet e propozuara gjithashtu nuk ka gjasa të ndihmojnë në bindjen e pesë vendeve anëtare të BE-së që ende nuk e kanë njohur Kosovën.
Për sa i përket Shteteve të Bashkuara, këtu e shoh situatën ndryshe. Nën udhëheqjen e Donald Trumpit, vetë SHBA-ja aktualisht po përpiqet ta çmontojë, pjesë-pjesë, Gjykatën Penale Ndërkombëtare në Hagë, siç deklaroi pak ditë më parë sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio. Vërejtjet ironike të presidentit amerikan, Donald Trump, lidhur me nominimin e gjyqtarit Nhabiti për Çmimin Nobel për Paqe, dëshmojnë për përçmimin e tij ndaj angazhimit për të drejtat e njeriut dhe luftës kundër krimeve të luftës.
Për Donald Trumpin, Kosova do të kishte qenë me interes vetëm si një mjet për të siguruar Çmimin Nobel për Paqe. Fakti që Kosova nuk pajtohet me vendimin e gjykatës në Hagë dhe madje vë pjesërisht në pikëpyetje legjitimitetin e saj, i shkon drejtpërdrejt për shtat narrativit të Trumpit.
Këto ndryshime janë gjithashtu shumë të rrezikshme edhe për procesin e anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës, një synim për të cilin Kosova kishte shprehur interesim të madh dhe që lidhej edhe me funksionaliz
Burimi: www.gazetaexpress.com
