Në një demokraci, protesta përbën një mënyrë legjitime për të shprehur pakënaqësinë dhe për t’u kërkuar institucioneve llogari. Ajo nuk zëvendëson zgjedhjet, parlamentin apo procedurat kushtetuese. Megjithatë, as institucionet nuk duhet ta shohin protestën si një zhurmë kalimtare, pa iu përgjigjur shkaqeve që e kanë nxitur atë.
Kur qytetarët nuk besojnë se institucionet i dëgjojnë, se zgjedhjet u mundësojnë të zgjedhin lirshëm ose se administrata shtetërore u shërben të gjithëve njësoj, përgjigjja duhet të jetë politike dhe institucionale. Ajo duhet të synojë uljen e tensioneve, shqyrtimin serioz të pretendimeve dhe krijimin e kushteve për një konkurrencë demokratike të besueshme.
Propozimi për një pakt politik lidh tri detyra: nisjen e një dialogu me përfaqësim dhe përgjegjësi, shqyrtimin e mundësisë për qeveri tranzitore dhe zgjedhje të parakohshme, si dhe reformimin e institucioneve që administrojnë konkurrencën politike. Ky është një propozim për negocim. Kërkesat e protestuesve nuk paraqiten si të pranuara paraprakisht; ato shtrohen për shqyrtim, përgjigje dhe marrëveshje të mundshme, në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e Republikës së Shqipërisë.
Dialogu si themel i një kontrate të re shoqërore
Një dialog kombëtar me përfaqësim të qartë dhe përgjegjësi publike nuk duhet parë thjesht si takim për të ulur tensionet. Ai duhet të krijojë mundësinë që qytetarët, përfaqësuesit politikë dhe institucionet të rishikojnë marrëdhënien mes tyre: çfarë i detyrohet shteti qytetarit, si duhet t’i përgjigjen institucionet publikut dhe mbi çfarë parimesh ushtrohet pushteti në emër të tij. Në këtë kuptim, dialogu mund të shërbejë si hapi i parë drejt një kontrate të re shoqërore.
Kontrata shoqërore nuk është vetëm një marrëveshje mes partive dhe as një dokument që nënshkruhet për të mbyllur një krizë. Ajo është mirëkuptimi publik se pushteti buron nga qytetarët, se institucionet e ushtrojnë atë në emër të tyre dhe se ky pushtet kufizohet nga ligji, të drejtat, barazia politike dhe përgjegjësia publike.
Qytetarët, nga ana e tyre, duhet të kenë mundësi të marrin pjesë në jetën demokratike, të shprehin kundërshtimin pa frikë dhe të kërkojnë llogari për vendimet që ndikojnë në jetën e tyre.
Kur ky mirëkuptim dobësohet, institucionet mund të vazhdojnë të funksionojnë formalisht, por besimi në vendimet e tyre mund të bjerë. Qytetarët mund të votojnë, por të mos ndihen të përfaqësuar; administrata mund të zbatojë rregullat, por të perceptohet si e varur nga pushteti i radhës; zgjedhjet mund të mbahen, por rezultatet të mos pranohen gjerësisht si shprehje e vullnetit të lirë. Në këto rrethana, përgjigjja nuk mund të jetë vetëm thirrja për qetësi.
Qetësia pa dëgjim nuk është pajtim, ndërsa dialogu pa mundësi reale për të ndikuar nuk është përfaqësim.
Prandaj, dialogu duhet të ketë një qëllim më të gjerë se arritja e një marrëveshjeje të përkohshme mes aktorëve politikë. Ai duhet të ndihmojë në përcaktimin e rregullave më të besueshme për marrëdhënien mes qytetarit dhe shtetit: si përfaqësohen qytetarët, si mbrohet vota, si shpërndahet përgjegjësia për vendimet publike dhe si mund të ndreqen shkeljet. Një kontratë e re shoqërore nuk mund të shpallet nga njëra palë dhe as të ndërtohet vetëm brenda institucioneve.
Ajo duhet të dalë nga një proces i hapur, ku kërkesat dëgjohen, propozimet shqyrtohen dhe angazhimet bëhen publike.
Asnjë palë nuk mund të pretendojë se përfaqëson e vetme të gjithë shoqërinë. Protestuesit mund të kenë pikëpamje dhe kërkesa të ndryshme; partitë nuk përfaqësojnë vetvetiu çdo votues; dhe një qeveri me mandat parlamentar ka përgjegjësi të dëgjojë edhe qytetarët që nuk ndihen të përfaqësuar. Tryeza duhet të jetë mjaftueshëm e kufizuar për të mundësuar negociata, por edhe mjaftueshëm gjithëpërfshirëse që vendimet të mos merren nga një rreth i mbyllur.
Përfaqësuesit e protestuesve duhet të kenë mandat të qartë e të dokumentuar nga grupet që përfaqësojnë. Ata duhet të raportojnë rregullisht se çfarë është diskutuar, çfarë është pranuar, çfarë është refuzuar dhe cilat çështje mbeten të hapura.
Qeveria duhet të përfaqësohet nga persona që mund të japin përgjigje institucionale dhe të negociojnë brenda kompetencave të tyre. Dy partitë kryesore parlamentare duhet të caktojnë përfaqësues të autorizuar, sidomos për negociatat që lidhen me Kodin Zgjedhor dhe marrëveshjen politike.
Shoqëria civile, ekspertët e pavarur dhe grupet që preken drejtpërdrejt nga reformat duhet të kenë mundësi reale të japin kontribut. Pjesëmarrja e tyre nuk duhet të jetë vetëm formale: propozimet duhet të regjistrohen, të shqyrtohen dhe të marrin përgjigje.
Kontrata e re shoqërore duhet të përcaktojë përgjegjësitë e ndërsjella. Shteti duhet të garantojë zbatimin e barabartë të ligjit, shërbime publike që funksionojnë, përdorim të përgjegjshëm të parasë publike dhe mbrojtje të të drejtave.
Qytetarët duhet të kenë mundësi të marrin pjesë, të kundërshtojnë paqësisht, të informohen dhe të kërkojnë llogari. Kjo nuk kërkon që palët të heqin dorë nga dallimet. Kërkon që ato të konkurrojnë brenda rregullave të përbashkëta dhe të pranojnë përgjegjësinë për veprimet e tyre.
Një dialog me rregulla, afate dhe rezultate të matshme
Për të qenë i besueshëm, dialogu duhet të ketë mandat të shkruar, rend dite, kalendar, sekretariat të përbashkët dhe afate për përgjigjet. Takimet duhet të dokumentohen. Pas secilës mbledhje duhet të publikohet një përmbledhje e çështjeve të trajtuara, angazhimeve të marra dhe pikave ku palët nuk janë pajtuar.
Kur nuk arrihet formulim i përbashkët, secila palë duhet të ketë të drejtë të publikojë qëndrimin e vet, të mbështetur në dokumentet e procesit. Çdo angazhim duhet të përcaktojë institucionin përgjegjës, veprimin që do të ndërmerret, afatin dhe mënyrën si do të vërtetohet zbatimi. Pa këto elemente, marrëveshja rrezikon të mbetet deklaratë politike.
Një lehtësues i pavarur mund të ndihmojë në drejtimin e bisedimeve, ruajtjen e mundësive të barabarta për pjesëmarrje dhe kapërcimin e bllokimeve. Ai nuk duhet të vendosë në emër të palëve. Përgjegjësia për zgjidhjet, shpjegimin e tyre para publikut dhe zbatimin e tyre mbetet te aktorët shqiptarë.
Qeveri tranzitore me mandat të kufizuar
Një nga kërkesat që duhet shqyrtuar në dialog është krijimi i një qeverie tranzitore me detyrë të kufizuar për administrimin e vendit dhe përgatitjen e zgjedhjeve të parakohshme. Ky është propozim politik për negociim dhe mund të zbatohet vetëm nëpërmjet procedurave kushtetuese e ligjore.
Nëse palët pajtohen se qeveria tranzitore është e nevojshme, mandati i saj duhet të jetë i shkruar, i kufizuar në kohë dhe i qartë për publikun. Ai duhet të përfshijë administrimin e zakonshëm të punëve publike, garantimin e paanshmërisë së administratës dhe burimeve shtetërore gjatë procesit zgjedhor, përgatitjen institucionale e logjistike të zgjedhjeve dhe zbatimin e masave të dakordësuara për integritetin e tyre.
Marrëveshja duhet të përcaktojë përbërjen e qeverisë, mënyrën e emërimit, përgjegjshmërinë, kufizimet e mandatit dhe rregullat për vendimet
Burimi: shqiptarja.com
