Autonomia universitare është një parim bazë i arsimit të lartë, i cili duhet t’u garantojë universiteteve lirinë akademike, pavarësinë e kërkimit shkencor dhe mundësinë për të administruar veprimtarinë e tyre pa ndërhyrje arbitrare politike. Megjithatë, autonomia nuk është sovranitet jashtë ligjit dhe as imunitet për drejtuesit universitarë. Kur lindin dyshime për keqpërdorim të fondeve publike, parregullsi në dhënien e gradave shkencore të doktorit ose të titujve akademikë, si dhe mungesë e përgjegjësisë institucionale, çështja nuk mund të trajtohet thjesht si problem i brendshëm i universiteteve, pasi lidhet drejtpërdrejt me përgjegjësinë e shtetit për ligjshmërinë, integritetin akademik dhe përdorimin e parave të taksapaguesve.
Pyetja thelbësore që shtrohet është nëse autonomia universitare mund të përdoret për të shmangur kontrollin, ndërkohë që financimi vazhdon të sigurohet nga buxheti i shtetit; përgjigjja duhet të jetë jo. Megjithatë, zgjidhja nuk është as vendosja e universiteteve nën kontrollin politik të qeverisë, por ndërtimi i një sistemi të pavarur, transparent dhe efektiv llogaridhënieje. Në këtë kuadër, roli i qeverisë duhet parë në tri drejtime kryesore: përgjegjësia si financuese, përgjegjësia si garantuese e zbatimit të ligjit dhe përgjegjësia për funksionimin e mekanizmave të kontrollit. Ligji nr. 80/2015, “Për arsimin e lartë dhe kërkimin shkencor”, e lidh autonominë universitare me detyrimin për të respektuar legjislacionin, ndërsa i njeh shtetit përgjegjësi për standardet, cilësinë dhe financimin e arsimit të lartë.
Prandaj, kur ka shkelje të dokumentuara ose dyshime serioze që kërkojnë hetim, qeveria nuk mund të mjaftohet me deklaratën se universitetet janë autonome. Për këtë arsye, duhet të dallojmë tri nivele të përgjegjësisë: përgjegjësinë e drejtuesve universitarë për vendimet që marrin, administrimin e fondeve dhe respektimin e standardeve akademike; përgjegjësinë e institucioneve mbikëqyrëse për kontrollet që duhet të kryejnë, shkeljet që konstatojnë dhe masat që marrin brenda kompetencave të tyre; si dhe përgjegjësinë e qeverisë për politikat, legjislacionin, financimin dhe funksionimin efektiv të mekanizmave shtetërorë të mbikëqyrjes. Kjo nuk do të thotë se qeveria është automatikisht fajtore për çdo shkelje brenda një universiteti, por kur kontrollet janë të pamjaftueshme, shkeljet e konstatuara nuk ndiqen ose mekanizmat e përgjegjësisë nuk funksionojnë, lind detyrimi për të shqyrtuar edhe përgjegjësinë institucionale të organeve mbikëqyrëse.
Fushat e ndërhyrjes së qeverisë
Ndërhyrja e qeverisë duhet të fokusohet në tri fusha kryesore. Së pari, në administrimin e fondeve publike, sepse universitetet publike nuk mund t’i trajtojnë fondet e buxhetit të shtetit si para pa detyrim llogaridhënieje. Qeveria, përmes institucioneve kompetente, duhet të sigurojë auditimin periodik dhe të posaçëm kur ka indicie konkrete, publikimin e buxheteve, shpenzimeve, kontratave, prokurimeve dhe raporteve të auditimit (duke respektuar kufizimet ligjore për informacionin e mbrojtur), verifikimin e përdorimit të fondeve sipas qëllimit të caktuar, ndjekjen e rekomandimeve të auditimit bashkë me publikimin e masave të marra, si dhe referimin pranë organeve kompetente të rasteve ku evidentohen elemente të mundshme të veprave penale.
Kontrolli i Lartë i Shtetit ka evidentuar historikisht probleme në administrimin financiar të sektorit të arsimit dhe ka referuar raste në prokurori, gjë që tregon se instrumentet e kontrollit ekzistojnë, por duhet vlerësuar se sa zbatohen rekomandimet dhe si përcaktohen përgjegjësitë individuale. Së dyti, ndërhyrja është e domosdoshme në dhënien e doktoraturave dhe titujve akademikë, një fushë mjaft e ndjeshme ku cenimi i standardeve dëmton besueshmërinë e të gjithë sistemit universitar. Qeveria duhet të kërkojë mekanizma të besueshëm për verifikimin e respektimit të kritereve ligjore për programet e doktoratës dhe procedurat e fitimit të gradës shkencore, kontrollin e integritetit akademik (përfshirë plagjiaturën, fabrikimin e të dhënave dhe shkeljet e etikës), verifikimin e kritereve të emërimit e promovimit, shqyrtimin e vendimeve me prova konkrete për shkelje përmes procedurave të paanshme, si dhe përcaktimin e përgjegjësisë së anëtarëve të komisioneve e drejtuesve që kanë miratuar vendime në kundërshtim me ligjin.
Këtu nuk duhen ngatërruar dy gjëra: një diplomë apo titull nuk mund të shpallet i pavlefshëm vetëm mbi bazën e një akuze publike, por as autonomia universitare nuk mund të pengojë verifikimin e ligjshmërisë së tij. Në dokumentacionin e publikuar nga qeveria për Paktin për Universitetin në vitin 2018, u evidentuan shkelje të kritereve të doktoraturave, përfshirë tejkalimin e numrit të doktorantëve për udhëheqës dhe mosrespektimin e kohëzgjatjes minimale të studimeve; ky precedent e bën të domosdoshme pyetjen se çfarë u bë më pas për secilin rast, cilat përgjegjësi u përcaktuan dhe cilat masa korrigjuese u zbatuan, çka kërkon shqyrtimin e dokumenteve dhe vendimeve përkatëse e jo supozime. Së treti, kërkohet ndërhyrje në kontrollin e vetë drejtuesve universitarë, pasi një problem i rëndësishëm lind kur drejtuesit kontrollojnë apo ndikojnë njëkohësisht në strukturat që duhet të mbikëqyrin veprimtarinë e tyre.
Masat për llogaridhënie dhe transparencë
Për të parandaluar konfliktin e interesit dhe kontrollin formal, qeveria duhet të mbështesë forcimin e pavarësisë dhe kapaciteteve profesionale të organeve të auditimit e vlerësimit të cilësisë, rregulla të qarta për konfliktin e interesit në komisionet e doktoraturave dhe titujve, procedura transparente për emërimin e vlerësimin e drejtuesve, mbrojtjen e sinjalizuesve e pedagogëve që denoncojnë parregullsi, si dhe mekanizma ankimi të pavarur nga strukturat që kanë marrë vendimin e kontestuar. Këto masa duhet të kufizojnë kapjen e institucioneve nga grupe interesi, pa e kthyer ministrinë në një autoritet që vendos se kush duhet të promovohet akademikisht.
Për t’i realizuar këtë, qeveria duhet të ndërmarrë hapa konkretë: së pari, të nisë një verifikim të plotë dhe të pavarur për të identifikuar rastet e dokumentuara të keqpërdorimit të fondeve, shkeljeve në doktoratura dhe parregullsive në titujt akademikë, duke përcaktuar institucionin përgjegjës, afatin e shqyrtimit dhe mënyrën e publikimit të rezultateve; së dyti, të publikojë rezultatet dhe ndjekjen e tyre përmes një regjistri publik të raporteve të auditimit, rekomandimeve, masave disiplinore dhe rasteve të referuara në drejtësi, duke mbrojtur të dhënat konfidenciale; së treti, të vendosë përgjegjësi individuale për çdo rast të shqyrtuar se kush ka marrë vendimin, kush e ka miratuar dhe kush ka pasur detyrimin ta kontrollojë;
së katërti, të forcojë zbatimin e ligjit pa cenuar autonominë, ku Ministria ushtron kompetencat ligjore, auditimi kontrollon financat, organet e cilësisë verifikojnë standardet dhe prokuroria heton indiciet për vepra penale pa zëvendësuar kompetencat e njëra-tjetrës; së pesti, të lidhë financimin me transparencën dhe llogaridhënien përmes kritereve të matshme, ku masat financiare jenë proporcionale e ligjore pa ndëshkuar studentët apo mësimdhënien; si dhe së gjashti, të garantojë pjesëmarrjen e komunitetit universitar, duke u ofruar studentëve, pedagogëve dhe studiuesve kanale reale për të raportuar shkeljet e për të kërkuar llogari pa rrezikuar hakmarrje institucionale apo politike. Përfundimisht, përgjegjësia nuk mbaron te porta e universitetit.
Nëse fondet publike keqpërdoren, kriteret akademike shkelen dhe organet kompetente nuk reagojnë ndaj rasteve të dokumentuara, atëherë problemi nuk është vetëm te personat që kanë marrë vendime të paligjshme, por duhet të shqyrtohet edhe vetë funksionimi i sistemit që duhej t’i parandalonte, t’i zbulonte dhe t’i ndëshkonte këto shkelje. Qeveria nuk është prokurori d
Burimi: sot.com.al
