Jeta e Ilse Losës përbën një udhëtim që lidh mërgimin, kujtesën dhe letërsinë, i karakterizuar nga një gjuhë të cilën ajo e mësoi në moshë të rritur dhe nga përvoja e një jete të shkëputur me forcë nga vendi i lindjes. E lindur si Ilse Lieblich në vitin 1913, në Buer, pranë Melles në Gjermani, ajo u shndërrua në një nga zërat e dallueshëm të letërsisë portugeze, duke e kthyer përvojën e dëbimit në prozë të përmbajtur, të qartë dhe me fuqi të jashtëzakonshme rrëfimtare.
Romani i saj i parë, “O Mundo em que vivi” (“Bota në të cilën jetova”), i botuar në vitin 1949, po rikthehet tani në një botim të ri në gjuhën gjermane nga shtëpia botuese Wallstein Verlag. Vepra paraqet historinë e një fëmijërie hebraike në Gjermaninë rurale të viteve 1917–1933, në një shoqëri ku përjashtimi dhe antisemitizmi depërtojnë gradualisht në jetën e përditshme.
Në qendër të rrëfimit ndodhet Rose Frankfurter, përmes këndvështrimit të së cilës lexuesi përjeton një botë ku armiqësia nuk shfaqet gjithmonë përmes akteve të hapura të dhunës. Ajo fshihet në biseda të zakonshme, vizita formale dhe gjeste të vogla, duke e shndërruar përditshmërinë në një hapësirë të pasigurt. Edhe një takim që duket si një premtim dashurie kthehet në një përvojë ndarjeje, kur paragjykimi antisemit depërton mes dy njerëzve.
Fuqia e Losës qëndron pikërisht në mënyrën se si e rrëfen këtë realitet. Proza e saj është e kursyer, e saktë dhe pa zbukurime të tepërta. Ajo nuk ka nevojë për skena dramatike për ta bërë të dukshëm përjashtimin; mjaftojnë heshtjet, gënjeshtrat e sikletshme dhe gjestet që zbulojnë atë që personazhet nuk guxojnë ta thonë. Kjo përmbajtje i jep shkrimit të saj një ftohtësi të veçantë, që kritika e lidh me estetikën e Objektivitetit të Ri në letërsinë gjermane.
Vlerësimi i vetë shkrimtares për stilin e saj
Megjithatë, vetë shkrimtarja nuk e shihte gjithmonë kështu stilin e saj. Në një intervistë të vitit 1989, ajo e quajti vendimin për të shkruar në portugalisht një gabim të madh, duke ia atribuar thjeshtësinë e prozës së saj zotërimit jo të përsosur të gjuhës. Por ajo që Losa e shihte si mangësi, lexuesit dhe kritika e mëvonshme e kanë çmuar si një nga cilësitë më të spikatura të letërsisë së saj.
E lindur në një familje pa lidhje të veçanta me gjuhën dhe kulturën portugeze, Losa nuk kishte asnjë përgatitje të hershme për një karrierë letrare në atë gjuhë. Në vitin 1934, kur ishte ende 20 vjeçe, ajo u largua nga Gjermania drejt Portugalisë, pasi ishte vënë nën vëzhgimin e Gestapos. Në fillim të atij viti, pasi e kishte quajtur Adolf Hitlerin kriminel në një kartolinë, ishte thirrur për t’u marrë në pyetje. Edhe pse arriti të largohej, përvoja i bëri të qartë rrezikun që e priste në vendlindje.
Në Portugali, ajo u martua me arkitektin Arménio Taveiro Losa dhe ndërtoi një jetë të re, ndërsa shtëpia e tyre u shndërrua në një pikë takimi për intelektualë disidentë, të mërguar dhe njerëz në kalim. Losa mbeti e angazhuar edhe në lëvizjen pacifiste të grave, Associação Feminina Portuguesa para a Paz, deri në ndalimin e saj nga autoritetet.
Shkrimi si mjet përballimi dhe kontributi letrar
Shkrimi erdhi në jetën e saj në mesin e viteve 1940, me këshillën e një mjeku, si një mënyrë për të përballuar depresionin. Por ajo që nisi si një përpjekje personale u shndërrua në një vepër letrare me vlerë artistike dhe dokumentare. Përmes kujtimeve, retrospektivave dhe ndërthurjes së kohëve rrëfimtare, Losa krijoi personazhe që jetojnë në kufirin mes përkatësisë dhe humbjes së saj.
Përveç romaneve dhe tregimeve, ajo shkroi edhe libra për fëmijë dhe luajti një rol të rëndësishëm në afrimin e lexuesve portugezë me autorë si Bertolt Brecht, Anna Seghers, Max Frisch dhe Anne Frank. Kështu, veprimtaria e saj u shtri përtej krijimtarisë personale, duke kontribuar edhe në qarkullimin e letërsisë evropiane në gjuhën portugeze.
Botimi i ri i “Bota në të cilën jetova” rikthen në vëmendje një vepër ku historia personale takohet me kujtesën kolektive. Në prozën e Ilse Losës, mërgimi nuk paraqitet vetëm si largim nga një vend, por si një gjendje që depërton në marrëdhënie, në gjuhë dhe në mënyrën se si njeriu e kujton botën që ka humbur. Pikërisht në këtë rrëfim të përmbajtur, pa sentimentalizëm të tepruar, qëndron qëndrueshmëria artistike e një shkrimtareje që arriti ta bëjë një gjuhë të mësuar në moshë të rritur shtëpinë e saj letrare./KultPlus.com
Burimi: kultplus.com
